Hij werd dertien maanden vastgehouden door IS

Gijzelaar Daniel Rye (27) zat dertien maanden gevangen bij IS. Toen zijn vrijheid nabij was, dreigden anderen te worden onthoofd. ‘Uiteindelijk ben je volkomen naakt.’

Foto Merlijn Doomernik

Wat maakt het leven de moeite waard? Wanneer wordt het lijden zo ondraaglijk, de situatie zo uitzichtloos, dat de dood de enige uitweg lijkt? Met die vraag werd de Deense fotograaf Daniel Rye (27) geconfronteerd tijdens de dertien maanden dat hij in Syrië was gegijzeld door Islamitische Staat (IS). Vooral de eerste weken, toen hij alleen gevangen zat en voortdurend werd vernederd en gemarteld.

Zijn ontvoerders dachten dat hij een Amerikaanse spion was en probeerden een bekentenis af te dwingen. Ze sloegen net zo lang op zijn voetzolen totdat hij niet meer kon staan. Ze hingen hem met zijn polsen aan het plafond, zodat zijn tenen nauwelijks de grond raakten, en dat dagen achtereen, zonder eten of drinken, totdat hij smeekte om genade.

„Alles was krankzinnig”, vertelt Rye tijdens een interview in Amsterdam ter promotie van zijn boek Gegijzeld door IS, dat hij schreef met de Deense journaliste Puk Damsgärd. „Er was alleen wreedheid, en ik was totaal op mezelf aangewezen, dat was het moeilijkste. Het minste of geringste kon me breken. Ze hoefden maar naar me te blazen.”

Toen hij de pijn niet langer kon verdragen, besloot hij een einde aan zijn leven te maken. Eerst deed hij een wanhopige poging de slagader in zijn pols door te bijten. Toen dat mislukte, probeerde hij zichzelf op te hangen met de ketting waarmee hij aan het plafond hing. Maar zijn bewakers vonden hem voordat hij overleed. Om te vieren dat hij nog leefde, ranselden ze hem af met een plastic buis.

Ondanks alle verschrikkingen is Rye geenszins een gebroken man. Vraag hem naar zijn levendigste herinneringen aan zijn tijd in Syrië en hij begint over kameraadschap. Want na die eenzame eerste weken werd hij verplaatst naar diverse andere locaties, waar in wisselende samenstelling twintig andere westerse gijzelaars werden vastgehouden. Onder hen waren James Foley, Steven Sotloff en David Haines, die later zouden worden onthoofd. Hun gezelschap werd zijn redding.

„Als ik in mijn eentje gevangen was gebleven, was ik nu een grijs hoopje niets geweest. Maar nu konden we elkaar steunen. Er ontstonden vriendschappen, waardoor het leven weer de moeite waard werd. Het gaf ons enorm veel kracht. Het is de reden dat ik er nu over kan praten, en dat ik mijn familie onder ogen kon komen zonder totaal krankzinnig te worden.”

Ik besloot al snel om me zo onzichtbaar mogelijk te maken. Dat was mijn overlevingstactiek

Om de tijd te doden vertelden de gijzelaars elkaar verhalen en verzonnen ze activiteiten. Rye had jarenlang op hoog niveau geturnd en begon gymnastieklessen te geven om in beweging te blijven. „Dat betekende enorm veel voor me. Want in het begin was ik volkomen ingestort. Het was moeilijk om iets te vinden dat het leven de moeite waard maakte. Maar ineens waren er mensen die naar me luisterden, en die waardeerden wat ik hen leerde. Het gaf me het gevoel dat ik iets kon bijdragen en dat ik niet alleen leunde op anderen.”

Toch waren er ook geregeld spanningen in de groep. „Als de bewakers ons afranselden, waren we de beste vrienden. Want we realiseerden ons hoe belangrijk het was dat we elkaar hadden. Maar als ze ons met rust lieten, vergaten we waartoe ze in staat waren, wie de echte vijand was, en maakten we ruzie onderling.”

Training van militairen

Rye wist dat hij een risico nam toen hij in mei 2013 vanuit Turkije de grens met Syrië overstak. Het was zijn eerste grote reis als beginnend fotograaf, en hij had zich grondig voorbereid. Hij had bij een bedrijf van voormalige militairen een training gevolgd voor werken in conflictgebieden. Hij had zoveel mogelijk informatie verzameld over de situatie in Noord-Syrië. En hij had een ervaren fixer (gids en vertaler) gevonden, die het land en de taal kende.

Maar de verhoudingen in Noord-Syrië waren snel aan het veranderen. Het was onduidelijk welke rebellengroepen waar de dienst uitmaakten. IS had sluipenderwijs tal van ‘bevrijde’ gebieden ingenomen, wat leidde tot gevechten met andere rebellengroepen. Maar IS was nog niet in het mondiale bewustzijn gebrand als nietsontziende terreurbeweging.

Denk je achteraf dat het veilig genoeg was om naar Syrië te gaan? Dat je genoeg ervaring had om de risico’s in te schatten?

„Veel mensen vinden het moeilijk om te begrijpen waarom je naar dit soort gebieden gaat. Ik heb mezelf die vraag ook vaak gesteld. Elke keer kom ik terug bij het feit dat ik mezelf goed heb voorbereid. Maar ineens bevond ik mezelf in een situatie die je niet kunt voorzien.”

Is er iets misgegaan in je veiligheidsplan?

„Tijdens mijn gevangenschap heb ik mezelf eindeloos afgevraagd of ik wel de juiste keuzes had gemaakt. Terugkijkend had ik misschien moeten stoppen toen mijn fixer niet kwam opdagen. Maar ik kon een andere fixer regelen, een meisje dat rustiger was en betrouwbaarder overkwam. Ze gaf me een beter gevoel dan de jongen met wie ik aanvankelijk zou werken. Ik vertrouwde op mijn instinct.”

Was het verhaal dat je in Syrie wilde maken het risico waard?

„Vlak na mijn vrijlating kon ik boos worden als mensen dat vroegen: ‘fuck you, val me niet zo aan’. Maar inmiddels kan ik er beter mee omgaan. Ik vind dat ik een verantwoord risico nam. Ik wilde niet naar de frontlinie in Aleppo. Ik wilde laten zien wat het betekent voor families die vluchten en alles achterlaten. Ik kon het verhaal dicht bij de grens met Turkije maken, zodat ik snel weg kon komen.”

Hoe overleefde je de gevangenschap?

„Ik besloot al snel om me zo onzichtbaar mogelijk te maken. Dat was mijn overlevingstactiek. Ik sprak niet met de bewakers, als ze op de deur klopten reageerde ik niet. Ik was ook mijn bril kwijtgeraakt, dus ik kon vrijwel niets zien. Ik denk dat het een van de redenen is waarom het voor mij makkelijker was om thuis te komen. Ik had geen gezichten in mijn hoofd, geen beelden die me bleven achtervolgen. Het was gewoon dertien maanden mist.”

Wanneer realiseerde je je dat jij zou vrijkomen en James Foley en anderen niet?

„Op een gegeven moment werden de Amerikanen en Britten apart genomen. Ze moesten oranje overalls aan en werden gedwongen een afscheidsvideo in te spreken. Ik en de anderen moesten een briefje schrijven waarin we onze familie smeekten om het losgeld te betalen. Toen wisten we dat er een verschil was.”

Wat voor gevolgen had dat voor de sfeer in de groep?

„Het was moeilijk om te ontspannen, grappen te maken en spelletjes te spelen. Iedereen zat ergens anders met zijn hoofd. Praten over de buitenwereld werd lastig. Ik kon niet meer zeggen hoezeer ik ernaar uitkeek om naar huis te gaan. Dat maakte de laatste periode erg ongemakkelijk. Ook omdat bij mij de twijfel toesloeg: wat als de onderhandelingen mislukken? Je wordt wel steeds beter in het omgaan met de voor- en tegenspoed van het gijzelaarsleven. Maar uiteindelijk ben je volkomen naakt. Je hebt niet de kracht om jezelf onder controle houden, althans ik niet. Niet als je de vrijheid begint te proeven. Dat was moeilijk. Vooral om het te verbergen voor de andere jongens.”

Je familie betaalde 2 miljoen euro om je vrij te krijgen. Hoe krijg je daarna je leven terug? En hoe maak je opnieuw contact met je familie?

„Het boek heeft er sterk aan bijgedragen dat wij als gezin weer hecht zijn. Ik denk niet dat ik hun persoonlijk had kunnen vertellen wat er is gebeurd. Het boek is ook een manier voor mij om te begrijpen wat zij hebben doorgemaakt. Want ik kom uit een plattelandsgezin waar weinig over heftige gevoelens wordt gesproken.”

Wat was het overheersende gevoel toen je je familie weer zag?

„Opluchting. Ik kwam terug in een gezin dat niet totaal beschadigd was, maar dat zich realiseerde: ‘holy shit, we kunnen eigenlijk heel goed samenwerken’. Ze zijn erg sterk omgegaan met de hele situatie. Daardoor voelden ze zich geen slachtoffer, maar eerder strijders. Dat maakte mij trots. En zij waren trots op de manier waarop ik ermee omging, dat ik niet totaal gebroken was.”

Wat heeft deze ervaring gedaan met de manier waarop je in het leven staat en je werk als fotograaf?

„Het is makkelijker geworden om beslissingen te nemen. Ik weet wat ik wil en niet wil. Ik voel meer reden dan ooit om door te gaan met mijn werk. Want ik heb in een situatie gezeten waarin je hoopt dat je niet vergeten wordt. En als journalist kun je een stem geven aan mensen die niet gehoord worden.

„Ik werk nu aan een reportage in Malawi en door mijn ervaring kan ik me beter verplaatsen in de emoties van de mensen. Bijvoorbeeld wat het betekent om gelukkig te zijn. Wat maakt een leven het waard om geleefd te worden? Door de enorme armoede lijkt het misschien alsof mensen in Malawi niets hebben om voor te leven. Maar als je onder de sterrenhemel zit, je hebt net een klein beetje gegeten, en je hebt vijf kinderen, dan is dat een moment van geluk. Alles is relatief.

„Mensen hebben een verbluffend vermogen om zich aan te passen aan extreme situaties. Ook in gevangenschap in Syrië konden we een leven leiden dat het waard was om geleefd te worden. We konden veel ontberingen doorstaan omdat we elkaar hadden. Dat is hetzelfde in de rest van de wereld.”