Recensie

Drie boeken voor wie de Brexit wil begrijpen

Non-fictie Twee journalisten en een zakenman zetten de aanloop naar de Brexit uiteen. Stuntelende politici, stoerdoenerij en onderschatting leidden in het Verenigd Koninkrijk tot de onomkeerbare uitslag.

Een journalist bij het Britse parlement op 24 juni j.l., na de uitslag van het

David Cameron legt in een krappe kleedkamer de laatste hand aan zijn toespraak als Mark Rutte binnenstapt. De twee regeringsleiders zijn aanwezig op het World Economic Forum in het Zwitserse Davos. Rutte gaat zitten op een havermoutkleurige bank. De Nederlandse premier ziet er anders dan zijn Britse collega fris en vol zelfvertrouwen uit. Het is januari 2016 en de Britse premier staat onder druk: Cameron weet dat hij het aanstaande EU-referendum kan verliezen als het hem niet heel snel lukt in Brussel met de overige leiders een deal te sluiten waarin het Verenigd Koninkrijk nog veel meer uitgezonderd wordt van Europese regels.

Unleashing Demons, het dagboek

Rutte denkt dat het niet zo’n vaart zal lopen: de Britten zijn te behoudend ingesteld om de EU te verlaten. ‘Wij denken allemaal dat dit een gevaarlijke kijk op de zaak is. Wij beseffen dat Europese leiders wakker geschud moeten worden’, schrijft Craig Oliver, Camerons hoofd communicatie, in Unleashing Demons, een bewerking van het dagboek dat hij bijhield tijdens de maanden in de aanloop naar het referendum van 23 juni.

De titel slaat op een uitspraak van zijn grote baas. In een achterbankgesprek tijdens een autorit spraken Cameron en Oliver, een voormalig journalist voor onder meer de BBC, over de wenselijkheid van een plebisciet. Politiek komt een referendum handig uit: het zou de morrende rechterflank in zijn partij tevreden stellen. Maar een referendum kan ook ongekende krachten losmaken, beseft Cameron. ‘You could unleash demons of which ye know not’, waarschuwde Cameron.

Het blijkt een uitspraak met voorspellende waarde. Want zo leest het relaas van Oliver: hoe langer de onderhandelingen in Brussel en de referendumcampagne voortduren hoe meer Cameron en zijn team controle verliezen. Uiteindelijk krijgt Rutte ongelijk: de Britten blijken op 23 juni j.l. alles behalve behoudend ingesteld.

Als vertrouweling van Cameron is Oliver bij de belangrijkste overleggen op 10 Downing Street aanwezig. Hij zit in het kamertje voor ambtenaren in het Justus Lipsius-gebouw in Brussel terwijl regeringsleiders verzamelen. Hij racet in konvooien naar vliegvelden om de wereld over te vliegen met Cameron. Hij luistert mee als Cameron belt met hoofdredacteuren van de belangrijke kranten om hen te smeken hem niet verguizen op de voorpagina’s de volgende dag. En als oud-journalist schrijft hij het meeslepend op. Maar die betrokkenheid is ook de makke van dit boek. Oliver zit er te dicht op om te analyseren wat er precies misging. Hij gebruikt zijn podium geregeld om zijn gelijk te halen, vetes uit te vechten of zijn straatje schoon te vegen.

Overzicht in All Out War

Tim Shipman heeft wél het overzicht. Voor All out War voerde de politiek journalist van The Sunday Times meer dan tachtig gesprekken met betrokkenen over het politieke spectrum. Shipman combineert het journalistieke middel van de reconstructie met evenwichtige analyse. Hij weet mooie details te vertellen waardoor de eindeloze vergaderingen en nota’s gaan leven. Zo schrijft hij dat belangrijke eurosceptische politici in 2011 op zoek waren naar een plek om in het geheim hun strijd voor een referendum voor te bereiden. De mannen kwamen niet samen in een van de geliefde pubs of restaurants in de buurt van het parlement, maar in de Tate Britain. Geen journalist of politicus die het idee zal vatten overdag een museum binnen te stappen.

Shipman noemt de externe factoren die een meerderheid van de Britse kiezers op 23 juni richting Brexit duwden: de stuntelende aanpak van de euro- en migratiecrisis de afgelopen jaren, jarenlange kritiek van Britse politici en journalisten op de EU, economische omstandigheden, een gevoel bij de arbeidersklasse in de steek gelaten te zijn door hun politici. Uiteindelijk is Shipman overtuigd dat niet de omstandigheden, maar de handelingen en strategieën van politici en campaigners doorslaggevend zijn. ‘Remain had zeker kunnen winnen’, schrijft Shipman.

De toespraak die premier Cameron gehouden zou hebben als de Britten kozen om te blijven heeft Shipman opgenomen als bijlage. Het toont aan dat die alternatieve afloop zeer dichtbij was. ‘Dit referendum was wellicht de grootste democratische exercitie in de geschiedenis van deze eilanden […] Het Britse volk heeft gesproken en besloten lid te blijven van een hervormde Europese Unie’, zou Cameron zeggen. In plaats daarvan stond hij op 24 juni voor 10 Downing Street met zijn vrouw Samantha naast zich en kondigde hij aan op te stappen als premier.

Wat ging er volgens Shipman fout? Cameron slaagde er niet in uit te leggen wat de voordelen van het lidmaatschap waren. Veel kiezers hadden tot vlak voor het referendum niet eens gehoord van de interne markt en opeens moesten ze geloven dat lid blijven belangrijk was. Ook had Cameron in Brussel effectiever kunnen dreigen met de schok die een Brexit teweeg zou brengen om zo zijn belangrijkste eis (een bovengrens van het aantal migranten dat het Verenigd Koninkrijk jaarlijks moest binnenlaten) ingewilligd te krijgen.

Ook al gingen de diverse politici die uit de EU wilden stappen ruziënd over straat, deze verdeeldheid pakte waarschijnlijk juist gunstig uit, oordeelt Shipman. Het kamp van UKIP-leider Nigel Farage viel in de smaak bij de arbeidersklasse die vooral minder buitenlanders wilden hebben.

Maar de Vote Leave-campagne, door Farage ‘uitschot’ genoemd, wist met politici als Boris Johnson en Michael Gove juist een ander publiek te trekken. Zij appelleerden meer aan zwevende kiezers die wel uit de EU wilden maar Farage te extreem vonden. Vote Leave zorgde ervoor dat het in veel kringen sociaal geaccepteerd werd om vóór Brexit te stemmen.

Bromance in The Bad Boys of Brexit

De stammenstrijd tussen voorstanders van vertrek uit de EU is ook het centrale thema van The Bad Boys of Brexit van Arron Banks, een miljonair, rijk geworden met verzekeringen en diamantmijnen. Banks is een belangrijke donor voor UKIP en leider Farage. Zijn boek leest als een lang verslag van een bromance met veel drank, ruzies, stoerdoenerij en gevloek. Ook is het een overwinningsverhaal dat verder gaat dan de zege op 23 juni.

Banks eindigt niet in het Verenigd Koninkrijk maar in Amerika. Farage en Banks reisden naar Cleveland om te zien hoe Donald Trump op het partijcongres de Republikeinse nominatie ontving. Een paar weken later voert Farage samen met Trump campagne in Mississippi. Banks ziet een gelijkenis tussen de twee. ‘De zelfvoldane elite in Londen, Washington of waar dan ook heeft niet door hoe wankel hun macht is. Individuen als Trump en Farage hebben een stem gegeven aan mensen die zich genegeerd voelen door de kosmopolitische klasse, met hun groupthink, liefde voor de vrije markt en links-liberale waarden. De buitenstaanders voelen de nadelen van massa-immigratie, terwijl de elite geniet van de voordelen. Deze mensen kunnen niet langer genegeerd worden […] Als zij zich goed organiseren kunnen ze het systeem lamleggen en conventionele wijsheid verbrijzelen’, schrijft Banks in september dit jaar. Hij kreeg sneller gelijk dan hij zelf misschien voor mogelijk had gehouden.