Wie kan op tegen Marine Le Pen?

Frankrijk

Zondag kunnen alle Fransen kiezen wie de presidentskandidaat moet worden op rechts. Wie heeft volgend jaar de beste kansen om Marine Le Pen te verslaan? Oud-president Sarkozy spreekt nu háár taal. Dat is niet per se in zijn voordeel.

Foto's AFP

De toon van Nicolas Sarkozy is gedragen, de stand van het land laat hem geen andere keus. „Sinds de terugkeer van generaal de Gaulle heeft Frankrijk niet voor zulke uitdagingen gestaan”, oreert hij aan het begin van weer een toespraak in de laatste campagneweek voor de voorverkiezingen die bepalen wie namens Frans rechts en centrumrechts de presidentskandidaat in 2017 wordt. In de gymzaal van de Parijse voorstad Saint-Maur-des-Fossés maakt hij weinig omtrekkende bewegingen. Zodra hij het woord neemt, gaat het over terrorisme, islam, immigratie en integratie. „Criminele barbaren”, zijn het die „Frankrijk provoceren omdat ze denken dat Frankrijk slap is”.

Hij kan het nog, een zaal opzwepen. Met oratorische trucjes en goed getimede grapjes, voorzien van bijpassende mimiek, loodst de Franse oud-president zijn dolenthousiaste toehoorders van het ene naar het andere applauscrescendo.

Iedereen weet over wie hij het heeft: de mateloos impopulaire president François Hollande. „Ik”, zegt Sarkozy, na een strategische adempauze, „ik wil een sterk Frankrijk”. Hoe kan het, vraagt hij zich meteen daarna af, „dat Fransen, opgevoed in Frankrijk, opgeleid in Frankrijk, het land dat hun ouders en grootouders verwelkomde zijn gaan haten? Als je in Frankrijk woont, dan spreek je Frans, neem je de Franse cultuur en de geschiedenis van Frankrijk aan. Dan word je”, zegt hij nog maar eens (en ondanks de vele kritiek die hij hier eerder op kreeg), „een nakomeling van een Galliër”. Daverend applaus.

Voor het eerst kiest Frans rechts via open voorverkiezingen zijn presidentskandidaat. Er staat veel op het spel: wie wint maakt grote kans in mei 2017 tegenover Marine Le Pen uit te komen in de beslissende tweede stemronde om het presidentsschap. Zondag kan iedereen die voor reguliere verkiezingen geregistreerd staat naar een van de 10.228 stembureaus die overwegend in traditioneel rechts stemmende delen van het land te vinden zijn. Haalt geen van de kandidaten een absolute meerderheid, dan is een week later een tweede ronde nodig. Sarkozy, die in 2014 terugkeerde van twee jaar politiek pensioen, is slechts een van de zeven kandidaten. In de tv-debatten heeft hij evenveel spreektijd als alle anderen.

De drie belangrijkste kandidaten, en vier minder kansrijke:

Dat was niet helemaal zoals hij het bedoeld had. Liever was hij ook als een De Gaulle, een homme providentiel waar de Fransen zo van houden, teruggekeerd om zijn dolende volk aan de hand te nemen. „Ik heb geen keus”, zei hij zelfs bij zijn terugkeer: Frankrijk had hem nodig. Maar de partij besliste dat de tijd van rokerige achterkamertjes waarin gewoonlijk kandidaten werden aangewezen voorbij was. En Sarkozy heeft zich daarbij neergelegd. Wie hem deze dagen gedreven ziet campagnevoeren, zou bijna vergeten dat hij al eens president geweest is.

Vriend van islamisten

Maar dan is daar gelukkig het Front National om de kiezers daaraan te herinneren. Vier mannen staan al lang voordat Sarkozy het woord neemt in de herfstige waterkou voor de gymzaal in Saint-Maur met stencils waarop ze zwevende rechtse kiezers op andere gedachten proberen te brengen.

Tijdens het presidentschap van Sarkozy, staat er te lezen, kwamen er een miljoen werklozen bij, 340.000 armen en 1,2 miljoen immigranten. Hij schrapte 12.469 banen bij de politie en de gendarmerie en 54.000 bij het leger en onder zijn leiding verdwenen 350.000 banen in de industrie. Het zijn de cijfers waar ook de Parti Socialiste van Hollande regelmatig mee op de proppen komt. De oud-president, die in 2012 tegenover de zwakke kandidaat Hollande herverkiezing misliep, is bovendien een „vriend van islamisten” in Saoedi-Arabië en Qatar en heeft met zijn interventie in Libië de huidige migrantenstroom op gang geholpen.

„Het is waar”, lacht Valérie Cerioli uit Saint-Maur, „dat Sarkozy zijn kans als president heeft gehad”. Hij beloofde in 2007 niet minder dan een rupture (breuk) met het verleden. „Dat is niet gelukt, maar ik geloof dat hij nu alles wil rechtzetten wat hij verkeerd heeft gedaan.” De 40-jarige fysiotherapeute, die voorin de zaal met haar telefoon de ene na de andere foto van Sarkozy maakt, stemt in de voorverkiezing waarschijnlijk Sarkozy, maar voor 2017 weet ze het nog niet. „Als Sarkozy de kandidaat van rechts wordt, dan krijg ik het moeilijk”, zegt ze. „Eigenlijk zou ik liefst Marine Le Pen stemmen. Er zijn in dit land te veel moslims, vind ik. Ik ben bang dat Sarkozy op dat terrein toch weer terugkrabbelt als hij eenmaal gekozen is.”

Dat is, zeggen wetenschappers, precies het risico dat Sarkozy met zijn scherp-rechtse campagne over Franse identiteit en immigratie neemt. „Hoe meer Nicolas Sarkozy klinkt als Marine Le Pen, hoe meer Marine Le Pen in de peilingen stijgt”, zegt verkiezingsonderzoeker Pascal Perrineau van het Parijse instituut voor politieke wetenschappen CEVIPOF.

Sarkozy pleit voor het opschorten van gezinshereniging voor immigranten, wil geradicaliseerden preventief opsluiten („we passen de rechtsstaat aan”) en wil verplichte militaire dienst voor schooluitvallers en werklozen tussen 18 en 25 om ze discipline bij te brengen. Hij neemt het op voor moslima’s die „het recht hebben minirokjes te dragen” en wil geen religieuze uitzonderingen meer in schoolkantines. „Als een leerling thuis geen ham eet en in de kantine wordt friet met ham geserveerd, dan neemt hij maar een dubbele portie friet”, zei hij. „Dat is de republiek!”

Sarkozy over ham en frites:

„Het is goed”, meent Sarkozy-fan Sylvie Perna (67) uit Villeneuve-le-Roi, even verderop, „dat hij de dingen benoemt die iedereen denkt. Het moet afgelopen zijn met politici die met meel in de mond praten”.

Maar mocht Sarkozy op deze agenda de rechtse kandidaat worden, dan zal hij in 2017 weer op de rem moeten om zijn partij, Les Républicains, te verenigen. De aanhangers van de meer gematigde oud-premiers Alain Juppé en François Fillon heeft hij hard nodig. Juppé herhaalt steeds dat hij Frankrijk wil samenbrengen en „genuanceerd” is om geen verwachtingen te wekken die geen politicus kan waarmaken. Kiezers die van Sarkozy een koers verwachten die traditioneel meer bij het FN past (anti-immigratie, ferm op autoriteit van de staat, kritisch op de islam in de publieke ruimte), zullen uiteindelijk niet voor de kopie maar voor het origineel kiezen. Terwijl Le Pen Frankrijk uit de EU wil halen, belooft Sarkozy de unie grondig te hervormen.

Zo gaan de rechtse voorverkiezingen in de eerste plaats over Marine Le Pen. Zij hangt als een dreiging boven alle debatten en campagne-evenementen. Wie kan haar het best verslaan? En hoe? Zelf houdt ze zich gedeisd. „Zij gaat ervan uit dat ze de eerste ronde van de presidentsverkiezingen al gewonnen heeft, en ik denk terecht”, zegt Perrineau. „Ze bereidt de tweede ronde voor en probeert nu al presidentieel te klinken.” De winst van Donald Trump bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen heeft het Front Nationaal vleugels gegeven.

De schaduw van Trump

De schaduw van Trump hangt ook over de voorverkiezingen. Want al voordat hij in de VS verkozen werd, wierp Sarkozy zich op als kandidaat van wat hij „la France silencieuse” noemt: het zwijgende maar hardwerkende Frankrijk „dat niet demonstreert, maar er genoeg van heeft”. Een Frankrijk ook dat het gevoel heeft slachtoffer te zijn van „déclassement”: sociale achteruitgang. Dat is, zegt hij in Saint-Maur „iedereen die in deze zaal zegt minder goed te leven dan zijn ouders en vooral iedereen die denkt dat zijn kinderen een minder goed leven zullen hebben dan wij nu”. Toen hij daarover begon te spreken „was een deel van onze elites boos”, zegt Sarkozy, voor het gemak negerend dat hij wellicht zelf deel uitmaakt van „het systeem” dat hij nu verwerpt. Hij was op zijn 28ste burgemeester van de steenrijke gemeente Neuilly-sur-Seine, parlementslid, vier keer minister en president.

Of Sarkozy voor de kiezer geloofwaardig is, moet zondag blijken. Al maanden gaat Juppé in de peilingen voorop, maar het campagneteam van Sarkozy is ervan overtuigd dat er, net als bij Trump, een „verborgen stem” is die door de onderzoekers niet gezien wordt. Feit is dat opiniepeilers geen enkele ervaring hebben met rechtse voorverkiezingen. Alles hangt van de opkomst af: Juppé en Fillon, die het beiden meer van steun buiten de partij moeten hebben, profiteren van een hoge opkomst, terwijl Sarkozy ondanks zijn anti-systeemcampagne juist genoeg heeft aan de leden en meest fanatieke achterban van de partij.

De avond in Saint-Maur eindigt, zoals altijd, met de Marseillaise. Nadat Valérie Cerioli wapperend met de Franse vlag die ze van het campagneteam kreeg uit volle borst heeft meegezongen, haast ze zich naar huis, naar haar kinderen. „De winst van Trump heeft ons twee dingen geleerd”, zegt ze, haar jas aantrekkend. „Dat alles gezegd kan worden en dat kracht beloond wordt.” Wat ze bedoelt? „Tegenover Trump zijn we met Sarkozy of Marine Le Pen internationaal sterker dan met Juppé of Hollande.”