Recensie

Perfect samenspel van kijken en luisteren

Viool en videoconcert

Luisteren naar een vioolconcert terwijl je je beweegt tussen gespiegelde videoprojecties. Als toeschouwer zit je bij Gordons ‘k.364’ midden in de muziek.

Foto Studio lost but found/VG Bild-Kunst/Frederik Pedersen

Op een aantal schermen, die in zigzagbeweging in een verduisterde ruimte staan opgesteld, worden videobeelden geprojecteerd van een uitvoering van Mozarts Symfonie Concertante voor viool en altviool, KV 364, en van twee mannen in een trein en van landschappen gefilmd door het treinraampje. Dit is de video-installatie k.364 (2011) van de Schotse kunstenaar Douglas Gordon. Grote spiegels scheppen de illusie van nog veel meer schermen en, omdat de beelden gespiegeld worden weergeven, van nog meer projecties dan de twee projecties waaruit het werk is opgebouwd. Een complexe ruimtelijke opstelling dus, waarin je tastend de weg moet vinden. De bezoeker bevindt zich direct in de gebeurtenissen en in de muziek.

De tekst gaat verder na de video

Trillende vingers

Tijdens de 51 minuten dat het werk duurt is er één grote, continuë beweging van beelden en geluiden, zonder een enkel moment stilte of stilstand. Nachtelijke beelden van treinrails glimmend in de regen, witte, rode en groene lichten verwaterd door druppels op het treinraampje, dof dreunen en regelmatige kadans van wielen, voorbijrazende bossen, plotselinge gefragmenteerde beelden van schoonzwemmers in azuurblauw water, gestrekte voeten draaien elegant een cirkel boven het wateroppervlak, plonzende en gedempte klanken van vioolmuziek onder water. Flarden van een gesprek in de trein maken duidelijk dat de Joodse moeder van een van de mannen in 1939 in Polen is geboren en dat het gezin kort na haar geboorte gevlucht is naar Israël. En het concert: de lens van de camera zit pal bovenop de twee violisten, het zijn de mannen uit de trein. Zweetdruppels op de bovenlip, trillende vingers op de snaren, baardstoppels en de punt van een tong, aan de beweging van een voet in een zwartleren schoen voel je de fysieke spanning en de lichamelijke beleving van de muziek. Ook het gezicht van de dirigent is vlakbij. Musici, instrumenten, beweging, ritme, onderling uitgewisselde blikken, alles is met elkaar vervlochten. Je zit er tussenin, het is alsof je zelf de muziek speelt.

Foto Studio lost but found / Bild Kunst, Bonn 2016

Fragment uit ‘k.364’. Foto Studio lost but found / Bild Kunst, Bonn 2016

Dit is door Gordon heel knap gedaan. Hoogst zelden zijn klanken en beelden met elkaar in evenwicht of wederzijds aanvullend, het ene fungeert vrijwel altijd als illustratie bij het andere. Hier is een perfect samenspel van kijken en luisteren tot stand gebracht. Het vioolconcert wordt in zijn geheel ten hore gebracht, zonder dat dit afbreuk doet aan de ervaring van het werk in zijn geheel. De gespreksfragmenten roepen herinneringen en associaties op die als een extra laag door het hele werk heen is geweven. De hoog opgevoerde en geraffineerde spanning tussen beelden, klanken en geschiedenis is de grote verdienste van Gordon’s k.364.

Het is wel de vraag of het een goed idee is om, alvorens de ruimte te betreden, eerst een tekst te lezen die uitlegt hoe dit werk begrepen moet worden. Dit is overigens niet een beslissing van het museum, maar van Gordon zelf, getuige het boek dat hij naar aanleiding van dit werk heeft gemaakt. De nadruk op een chronologische verhaallijn is bovendien moeilijk te rijmen met het feit dat de videoprojecties in een loop worden getoond waar de bezoeker op ieder willekeurig moment in kan vallen. Het lijkt daarom beter om eerst het werk te zien en pas daarna de uitleg te lezen.