Interview

‘In de Koude Oorlog werd er gepraat, nu escaleert het’

Lamberto Zannier, topman OVSE

De spanningen in de wereld zijn ondoorzichtiger dan vóór 1989. „Beide kanten hebben het gevoel dat de ander een dreigende houding aanneemt. Erg gevaarlijk.”

Foto Merlijn Doomernik

De verhouding tussen Rusland en het Westen is niet goed en wordt slechter. Op het oog lijkt de Koude Oorlog te zijn teruggekeerd, zegt Lamberto Zannier, secretaris-generaal van de OVSE, in werkelijkheid is de situatie in Europa nu gevaarlijker dan voor de val van de Muur. „We zitten gevangen in de logica van escalatie en confrontatie.”

Zannier (62), een Italiaanse diplomaat met snor en kinbaard, zit elke dag letterlijk tussen Oost en West. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa is een permanent forum in Wenen waar vertegenwoordigers van 57 landen elkaar bijna dagelijks zien. Zanniers OVSE is een barometer voor politieke drukgebieden. En in Wenen staat de naald niet gunstig.

De OVSE en haar voorganger zijn opgericht om het gesprek tussen beide blokken op gang te houden – ook onder moeilijke omstandigheden. Hoe staat het met dat gesprek? Zannier: „We zijn het vermogen een dialoog te voeren kwijtgeraakt. De ‘dialoog’ is nu vaak niet meer dan een uitwisseling van beschuldigingen, de uitruil van verschillende opvattingen.”

Vlak voor de verkiezingen in de VS was hij te gast bij denktank The Hague Institute. Hij schetste een weinig rooskleurig beeld van de geopolitieke verhoudingen die de nieuwe president erft. Deze week feliciteerde hij Trump, die nog weinig liefde heeft getoond voor internationale samenwerking: „De VS zijn een betrokken lidstaat, ik kijk uit naar een voortzetting van de samenwerking ten behoeve van stabiliteit en vrede in OVSE-gebied.”

Trump en Poetin spraken inmiddels met elkaar. Wat verwacht u van die twee?

„Misschien kan de nieuwe Amerikaanse regering de verhoudingen tussen Rusland en de VS verbeteren en de confronterende houding van beide kanten te verzachten. Dat zou de dialoog over de fundamentele verschillen over Europese veiligheid een nieuwe impuls kunnen geven. ”

Eind 2015, na annexatie van de Krim en oorlog in Oekraïne, liet de OVSE ‘eminente personen’ de relatie tussen onderzoeken. Conclusie: de situatie is in decennia niet zo slecht geweest. Waar staan we nu?

„Als het vorig jaar al gevaarlijk was, zien we nu een nog verontrustendere situatie. Neem Oekraïne. Er zijn nog onderhandelingen, maar de situatie op de grond is niet wezenlijk vooruitgegaan. We boeken soms kleine successen maar het staakt-het-vuren wordt nog te vaak geschonden.

„Oekraïne is het meest zichtbare element van een voortslepende crisis die veel dieper gaat. Het gaat om botsende wereldvisies tussen het Westen en Rusland. Beide hebben hun eigen opvattingen over Europese veiligheid.”

Wat baart u het meeste zorgen?

„De logica van sancties en militaire middelen voert de boventoon. Denk aan de conclusies van de NAVO-top in Warschau [stationering van extra troepen langs de Russische grens, red] en de toename van militaire oefeningen van de Russen. ”

Hoe merkt u dat in Wenen?

„Toonhoogte en taal doen me denken aan de Koude Oorlog. Er zijn beschuldigingen en aantijgingen, er wordt gesproken over het overtreden van regels, er zijn conflicten. En daar komt nog eens bij dat Oost en West het niet eens te worden over de oorzaken, laat staan dat er een gezamenlijke strategie is om conflicten bij te leggen.”

Terug naar de Koude Oorlog dus?

„De Koude Oorlog had zijn eigen logica, zijn eigen structuren. We hadden diplomatieke instrumenten. Er waren afspraken over wapenbeheersing, over schendingen van mensenrechten, over economische samenwerking. Nu verliezen die instrumenten hun werking en het is moeilijk om ze te repareren.”

Welk gereedschap bent u kwijt?

„Voorbeeld. Er werd gevochten in de Donbas. We stuurden inspecteurs om te zien wat er gaande was. Ze werden een week gegijzeld! De regels die ooit werden afgesproken werken in een hybride oorlog niet. We hebben nieuw gereedschap nodig. Als we dit niet oplossen, kunnen we in vergelijkbare situaties niet doen wat we tijdens de Koude Oorlog wél konden.”

Foto Merlijn Doomernik

Foto Merlijn Doomernik

Dat klinkt gevaarlijk.

„De meningsverschillen liggen op tafel en de reactie is: escalatie. NAVO-top, Russische oefeningen, Russische vliegtuigen dicht op VS-oorlogsschepen in de Baltische Zee. Beide kanten hebben het gevoel dat de ander een dreigende houding aanneemt. Dat is erg gevaarlijk. Ook hier hebben we nieuwe mechanismen nodig die close encounters aan te pakken. Een incident kan zomaar een grotere crisis worden. Alle ingrediënten zijn aanwezig van een grotere crisis een majeure crisis te maken. We zien overal grote hoeveelheden wapens, er is een conflict in Oekraïne. Daar zit het potentieel.”

Twee vijandige kampen, escalatie en geen gesprek. Toch, zegt Zannier, blijft het mogelijk samen te werken. Er wordt in Wenen door Russen en Amerikanen gewerkt aan afspraken die moeten voorkomen dat cyberaanvallen uit de hand lopen. Soms neemt Zannier zijn toevlucht tot ongebruikelijke methodes. OVSE-patrouilles in Oekraïne bestaan vaak uit waarnemers uit Oost en West die samen een dagrapport moeten schrijven. En Zannier organiseert conferenties waar de diplomaten in het publiek zitten en informeel kunnen spreken. Helemaal onmogelijk is het gesprek dus nog niet.

Hoe kon het zover komen?

„Het Westen heeft veel te laat ingezien dat disputen ontstonden over de nieuwe inrichting van de invloedsfeer van de voormalige Soviet-Unie. Ook de uitbreiding van EU en NAVO leidden tot disputen met Rusland. Daar is veel te weinig aandacht aan besteed.”

EU en NAVO gingen te ver door Oekraïne uit te nodigen?

„Het Westen heeft de neiging te denken: dit is een onderwerp voor het Westen en de Oekraïne, daar staat Rusland buiten. Was dat slim? Rusland, op zijn beurt, veranderde ook. Een regime dat open stond voor het Westen werd vervangen door een assertiever regime dat de internationale regels overtrad met de annexatie van de Krim.”

Het gaat dus om de vraag wie is de baas is in de landen rond Rusland?

„Zo wil ik het niet zien. Eind jaren negentig is bijvoorbeeld onderhandeld over het herstel van een evenwicht in conventionele wapens. De Russen hadden een voorwaarde: de NAVO moest beloven geen grote troepenmacht te stationeren op het grondgebied van de nieuwe leden. Dus zo kon de NAVO uitbreiden zonder de regio te destabiliseren.

„Om de spanningen van nu te begrijpen moet je terug in de tijd. De Russen klagen dat westerse raketafweer het evenwicht verstoort. De Baltische Staten zijn toegetreden, gevoelig door de Russische gemeenschappen in die landen. Georgië, Moldavië en Oekraïne gingen richting EU kijken. Dat moet je bij elkaar optellen.”

Het gaat om landen tussen Oost en West?

„Er zijn landen, die ongelukkigerwijs countries in between genoemd worden, die behoefte hebben aan een werkbare relatie met Rusland, maar die ook contact willen leggen met het Westen. Ons is altijd ontgaan: hoe staat Rusland er tegenover? Rusland heeft op een gegeven moment geconstateerd dat het een eigen ruimte nodig had. Dat is niet op tijd onderkend. We hadden Georgië en Oekraïne nodig om dat duidelijk te maken. Rusland en het Westen zijn nooit in staat geweest een sterke band te smeden.”

Waarom niet?

„Rusland is lang gezien als een regionale macht, terwijl het zich als wereldmacht ziet. Wat dat betekent voor de relatie met de EU is nooit goed onderzocht. Een van de problemen die ons nu achtervolgen.”

En als dat niet wordt opgelost?

„Nu drijven we vanzelf naar twee grote samenwerkingsverbanden. Een Euro-Atlantisch verband en een Eurasiatisch-Russisch verband. En dan hebben we dus ergens een grens. En dat willen we niet.”

Dan is de terugkeer naar Koude Oorlog compleet?

„Exact.”