Hoe het toeval Palmyra naar Deventer bracht

Schilderij

Voor een kennismaking met de archeologische site Palmyra kon je driehonderd jaar geleden naar Deventer gaan.

Boven: beeld van het huidige Palmyra, met een foto van hoe het was. Onder: het schilderij Gezicht op Palmyra. Foto AFP, Beeld Museum de Waag

Gezicht op Palmyra heet het schilderij, het is vier meter lang en het was, in 1694, de eerste kennismaking van het Westen met de antieke handelsstad Palmyra. Je kunt er de tempel van Bel op zien, in 2015 verwoest door IS, en de Grote Colonnade, de zuilenrij langs wat er ooit de hoofdstraat was. Het Romeinse amfitheater, waar IS tegenstanders onthoofdde en waar deze zomer, nadat de stad was heroverd, de Russische dirigent Gergiev nog een concert gaf, staat er niet op. Wel, in de verte op een heuvel, het Arabische fort.

Voor die eerste kennismaking moest je driehonderd jaar geleden dan wel naar Deventer, om precies te zijn naar de ambtswoning van de burgemeester: Gisbert Cuper, behalve politicus ook wetenschapper. Voor zijn benoeming tot burgemeester was hij hoogleraar, en later rector, van het plaatselijke Athenaeum Illustre. Cuper publiceerde oudheidkundige studies, had een passie voor archeologie, was thuis in etnografie.

En in 1694, dankzij zijn goede contacten met de Nederlandse consul in Aleppo, verkreeg hij Gezicht op Palmyra, een op basis van tekeningen door Gerard Hofstede van Essen gemaakt schilderij. Hij hing het op in de gang van zijn huis.

Het schilderij is nooit beroemd geworden, hooguit een tijdlang bekend onder kenners. Na Cupers dood in 1716 ging het naar Amsterdam, waar het kwam te hangen in de Grote Gehoorzaal van de Universiteit van Amsterdam. Weer later werd het toegevoegd aan de archeologische collectie van het Allard Pierson Museum.

Dus ja, het was een enorm toeval dat Garrelt Verhoeven, voormalig hoofdconservator bijzondere collecties van het Allard Pierson, bij zijn sollicitatie op de baan van museumdirecteur, werd gevraagd of hij ook plannen had voor de viering, dit jaar, van de driehonderdste sterfdag van de vermaarde burgemeester. Die had hij niet, maar hij had wel een spontaan idee.

Zo komt het dat wie nu de tentoonstelling ‘Palmyra, Stad van Duizend Zuilen in Deventer’ bezoekt, eerst in een korte film ziet hoe het schilderij opnieuw in de stad aankomt, deze keer vanuit Amsterdam. Daarna, een verdieping hoger in het kleine museum, in feite het oudste waaggebouw in Nederland, is niet alleen het schilderij te zien, maar ook een aantal uitvergrotingen daarvan.

Nog een verdieping hoger: portretten en vondsten van archeologen die zich de afgelopen paar honderd jaar naar Palmyra begaven. Onder hen: Kaled al-Asaad, bijna een halve eeuw lang directeur van de oudheidkundige dienst in Palmyra, op 18 augustus 2015 vermoord door IS. Hij had Palmyra niet willen verlaten.

Palmyra, Stad van Duizend Zuilen in Deventer, Museum De Waag, t/m 12 februari 2017