Recht & Onrecht

Het vrije criminele geweld rukt op, de burger is vooral verbaasd

Er is niet het begin van collectieve onrust over de opmars van het geweld. We geloven niet dat onze vreedzaamheid echt kan worden verstoord. Laat die naïviteit varen en wordt wat ongeruster, schrijft Piet van Reenen in de Politiecolumn. Orde is net zo’n belangrijke waarde als vrijheid.

Er wordt op Amsterdamse coffeeshops geschoten, al  een aantal maanden. Het is een nieuw fenomeen. De politie tast nog in het duister over motieven en daders. De hit and run  aanvallen komen bovenop de mocrowar-schietpartijen in en ook buiten Amsterdam en op de executies die al een aantal jaren deel uitmaken van het Nederlandse criminele landschap. Die executies lijken in golven te komen, maar je kunt intussen wel spreken van een ingeburgerd fenomeen.

Een deel van het geweld  is  criminaliteitsintern,  een soort bedrijfsrisico voor criminele groepen. Strafbaar zeker, maar van een andere orde dan die van de toevallige passant die geraakt worden, of van  de burger die leek op  iemand waarmee een criminele groep iets te vereffenen had. Van een nog weer andere orde zijn de politici, bestuurders en ambtenaren die slachtoffer worden van geweld.  Bedreigingen met geweld uit het milieu hinderen burgemeesters die zich sterk maken tegen georganiseerde criminaliteit in hun gemeenten, of die motorbendes  als Satudarah, No Surrender  en Hells Angels hinderen.

Ook politiek geweld is in opmars

Het vrije criminele geweld binnen onze samenleving is in opmars. Het wordt onvoldoende  beheerst.  Vrij geweld is als het zich uitbreidt  gruwelijk want het bedreigt de integriteit van  politiek en bestuur en van bedrijven, want brengt het onder de invloed van criminele organisaties. Wat de combinatie van geweld en politiek oplevert is te zien in landen als Oekraïne en  landen op de Balkan waarbinnen politiek en criminaliteit verstrengeld zijn.

En dan waarschuwt de nationaal coördinator terrorisme en veiligheid voor de toename van politiek geweld. De terugkeer van Jihadi’s uit het Midden Oosten levert een groot risico op geweld op.  Het is puur toeval dat wij nog geen grote aanslagen hebben gehad. Politiek geweld dreigt daarnaast, van de extreem linker- en rechterzijde bij de aanloop naar de verkiezingen van maart volgend jaar. Keren de jaren dertig met Rood Front en WA terug? Naast crimineel geweld is dus ook het politiek geweld is in opmars.

Op geweld wordt vooral verbaasd gereageerd

Opvallend is de manier waarop  in Nederland op deze bewegingen wordt gereageerd.  We doen dat eigenlijk niet. In ieder geval niet op het criminele geweld. Er is wel een groei van eenheden binnen de politie die zich richten op incidenten “hoog in het geweldsspectrum” zoals het zo eufemistisch  heet, maar die opschaling richt zich in de eerste plaats op de dreiging van islamistisch politiek geweld. Die eenheden kunnen wel worden gebruikt tegen crimineel geweld maar daar gaat het om iets anders. Maar ook over het politieke geweld maken zich vooral ambtenaren die zich met terreurbestrijding bezighouden druk.

Het vrije geweld  wordt vooral genegeerd.  Mensen die geïnterviewd wordt nadat de zoveelste aanslag heeft plaatsgevonden zijn allemaal verbaasd dat het in hun rustige buurt kon gebeuren, blij ook dat er geen andere slachtoffers zijn gevallen.  Het geweld lijkt van de maan te komen en verdwijnt daar ook weer heen.  Jaarlijkse “dreigingsanalyses”  zijn er wel, maar de abstrahering  die de taal brengt en de routine  ervan – elk jaar enkele - doodt ook de urgentie die toch langzamerhand  nodig is. Er is niet het begin van collectieve onrust over het vrije geweld. We zijn zo gewend geraakt aan de historisch gezien extreem lange periode van geweldloosheid in ons land, dat we die als normaal zijn gaan beschouwen en het spookbeeld van het vrije geweld niet bij benadering meer kennen, sterker nog, naar het rijk der fabelen hebben geleerd te verwijzen. Alleen een eenzame alarmist waarschuwt ervoor.

Orde is een politieke en maatschappelijke noodzaak

Ten onrechte. We zijn naïef geworden voor de opkomst van vrij geweld en  voor de gevolgen daarvan. We geloven niet dat onze vreedzaamheid kan worden verstoord.  Ons vredesleger had Srebrenica nodig om ons van de naïviteit van ons denken in de internationale crisisbeheersing te genezen.  Het zou goed zijn als we het niet laten aankomen op een dergelijk drama om wakker te worden voor de gevolgen van vrij binnenlands geweld. Ongerustheid is een voorwaarde voor de beheersing van vrij geweld. Voor het behoud van een samenleving waarin vrij geweld effectief wordt beperkt en waarin potentiële daders  worden afgeschrikt om geweld te gebruiken maar ook om  daders met grote mate van zekerheid op te sporen..

Orde krijgt zo  een nieuwe betekenis. Niet langer is het een knellend ouderwets, bijna fascistisch begrip waar zestien miljoen vrije mensen niet mee te maken willen hebben. Want die laat je in hun waarde. Vanuit het perspectief van de bestrijding van het vrije geweld,  wordt orde, gedeeld en gehandhaafd,  een politieke en maatschappelijke noodzaak. Dat is een waarde naast vrijheid.

De invulling ervan is voorwerp van politieke en maatschappelijke discussie. Het belang ervan komt al op bij de komende verkiezingen; mobiliseren partijen en voormannen tot vrij geweld, of behoeden ze ons juist daarvoor? Is het mogelijk om daarover afspraken te maken of is het succes van de splijtende campagne van Trump te verleidelijk om niet in Nederland te kopiëren? Wanorde in plaats van orde. Een centrale voorwaarde is het politieke bewustzijn van het gevaar van vrije geweld en het belang van orde, niet als de vernieler van vrijheid maar als verdedigingsmuur tegen vrij geweld. Zo laat je zestien miljoen Nederlanders in hun waarde.  De naïviteit voorbij, nu kan het nog.

De Politiecolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door experts uit de politiewereld. Piet van Reenen was politieman, onderzoeker, directeur van de Politieacademie en hoogleraar Politie en Mensenrechten.