Waarom werden alle anti-Zwarte Piet-betogers in Rotterdam gearresteerd?

Reconstructie

Bij de anti-Zwarte Piet-betoging zaterdag waren de aantallen arrestaties indrukwekkend. Ligt er inmiddels zoveel nadruk op veiligheid en openbare orde dat andere vrijheden moeten wijken?

Foto ANP / Marten van Dijl

Op zaterdagochtend half tien vertrokken drie bussen vanuit Duivendrecht. In twee van die bussen zaten ieder zo’n vijftig mensen die tijdens de landelijke intocht in Maassluis wilden protesteren tegen Zwarte Piet. Ze hadden zich opgegeven via de website van KOZP, Kick Out Zwarte Piet. De avond tevoren hadden ze nog een e-mail met reis-informatie gekregen: eerst naar Rotterdam om mensen op te pikken, daar om 11 uur weer weg („stipt!”) en door naar Maassluis. De derde bus was vrijwel leeg, die was bestemd om de mensen uit Rotterdam op te pikken, zegt een veteraan van het anti-zwartepietprotest, Jerry Afriyie.

Hij merkt al bij vertrek dat de bussen begeleid werden door motoragenten. Dichter bij Rotterdam kwam daar een politieauto bij, en iets dat Afriyie herkende als een ME-busje. Toen de bussen stopten even ten noorden van het Hofplein, was er overal politie.

Wat er vervolgens gebeurde is minder overzichtelijk, en de versies van de demonstranten en de politie lopen uiteen, maar daarover straks meer. De uitkomst is wel helder: de betogers hebben Maassluis nooit gehaald. Althans, niet als betogers, wel als arrestanten.

Foto David van Dam

Foto David van Dam

Bijna tweehonderd man is in Rotterdam opgepakt, een grote groep op de plek waar ze net uit de bus waren gekomen, en met flink wat geweld – wapenstokken en vuisten. Zij zijn in opgetrommelde stadsbussen naar Maassluis vervoerd, om daar door de justitiële molen te worden gehaald. Onder hen, opmerkelijk genoeg, ook de advocaat van Afriyie, Michiel Pestman. Hij wachtte in Maassluis op Afriyie, maar was naar Rotterdam gekomen toen daar problemen ontstonden, en had zich naar eigen zeggen bij de politie gemeld als advocaat.

De aantallen arrestaties zijn indrukwekkend, en roepen associaties op met de arrestatie van ruim 320 mensen vorig jaar, voor de wedstrijd Feyenoord – Roda JC. Toen werd de kop van een demonstratie tegen het bestuur van Feyenoord ingesloten door politie en ME, en in zijn geheel opgepakt. De nationale ombudsman was hierover zeer kritisch.

Wat is er aan de hand? Heeft het Rotterdamse bestuur een probleem met de vrijheid van betoging – een grondrecht? Ligt er inmiddels zoveel nadruk op veiligheid en openbare orde dat andere vrijheden moeten wijken – de verkrampte keerzijde van de houding waar dit college prat op gaat: aanpakken, doen wat werkt, ook al is het onconventioneel?

1811ROT_demo2DEF

Absoluut niet, zegt de burgemeester, maar ook bijvoorbeeld fractievoorzitter Sven de Langen van coalitiepartij CDA. Er zijn genoeg voorbeelden van omstreden demonstraties in Rotterdam, waar burgemeester Aboutaleb zich juist voor heeft ingezet. Twee jaar geleden hield NIDA in Rotterdam de grootste pro-Gaza demonstratie ooit in Nederland, met meer dan 10.000 deelnemers. Toen hing LeefbaarRotterdam in de gordijnen. Een paar maanden geleden demonstreerde Pegida in het centrum, tot ongenoegen van velen. De burgemeester herinnerde de kritische oppositie er gisteren nog aan dat juist hij de herdenking van het slavernijverleden naar een hoger plan had getrokken. En de massale, onverwachte Turkse demonstratie na de coup in Turkije kon ook gewoon doorgaan. „Er was toen geen bedreiging van de openbare orde. Dat is de vraag die de burgemeester zich moet stellen”, zegt de woordvoerder van Aboutaleb.

Burgemeester geïrriteerd

Bij een mogelijke anti-Zwarte Piet demonstratie in Rotterdam was de openbare orde volgens Aboutaleb wel in het geding, blijkt uit de tekst van het demonstratieverbod dat hij de vrijdagavond voor de intocht tekende. Honderden agenten van het Rotterdamse politiekorps waren in Maassluis om te helpen met de nationale intocht. Zij waren daar onder meer omdat de AIVD een ambtsbericht had gestuurd over de risico’s van de intocht, zei Aboutaleb gisteren in de gemeenteraad. ‘Zwarte Piet’ is een discussie die veel emoties oproept, en een demonstratie zou een gewelddadige tegenreactie kunnen uitlokken, vermeldde het verbod verder. Bovendien waren er voor de intocht duizenden kinderen en ouders op de been in Rotterdam: niet de situatie om te gaan improviseren.

Dat lijkt vooral het punt: de gewoonte in de stad is dat betogingen vooraf worden aangemeld. Dat is niet verplicht om je grondrecht uit te oefenen, maar de gemeente maakt graag afspraken over waar je precies demonstreert, wie de ordedienst is, wie verantwoordelijk is.

Eerder, tijdens discussies in de gemeenteraad over de massa-arrestaties bij Feyenoord, toonde de burgemeester zich geïrriteerd dat niemand van de supporters verantwoordelijkheid wilde nemen voor de demonstratie. En toen er vorige week vrijdag volgens de politie aanwijzingen waren dat de anti-zwartepietdemonstratie naar Rotterdam zou komen in plaats van naar Maassluis, was Aboutaleb kwaad.

Foto Bart Maat/ANP

Foto Bart Maat/ANP

Hij vond het „triest” dat de anti-Zwarte Piet-betogers zich „om hun moverende redenen” niet gewoon „aan de voordeur” hadden gemeld. „Ik ben misleid.” En overigens, voegt hij daaraan toe, zou hij nooit toestaan dat 200 betogers bij duizenden kinderen demonstreren, in zo’n gepolariseerd debat.

Waarmee we weer terug zijn bij zaterdag. Hoe is er omgesprongen met de rechten van de demonstranten, hoe groot waren die risico’s, en waarom eindigde het ermee dat iedereen is gearresteerd? De politie zegt dat er op vrijdag „signalen” waren dat de demonstranten van KOZP in Rotterdam wilden demonstreren. Welke signalen dat zijn specificeren ze niet. Gisteren zei Aboutaleb in de raad dat die signalen kennelijk klopten: de chauffeurs van de bussen waren ingehuurd om de demonstranten naar Rotterdam te brengen, en ze daar eind van de middag weer op te halen, zei hij. Niet naar Maassluis.

Jerry Afriyie, coördinator van één van de bussen, zegt dat het altijd alleen de bedoeling is geweest om naar Maassluis te gaan. „Daar is de nationale intocht, daar wachtten ook journalisten die ons zouden volgen, mijn advocaat was ook daar.” Een vrouw die met een andere bus mee reed, zegt ook dat ze ervan uitging dat ze naar Maassluis gingen. Een andere demonstrante, Rosalie Ekstein, zegt dat het plan wél op het laatste moment was omgegooid, en dat ze in Rotterdam zouden demonstreren. „Door de noodverordening in Maassluis konden we daar niet als groep heen.”

In zekere zin doet het er niet toe of de demonstranten de gemeente hebben misleid over hun ware bestemming. Dat is niet direct relevant voor de beoordeling of politie en burgemeester hun bevoegdheden in dit concrete geval, een demonstratie in Rotterdam, juist hebben toegepast. Afgezien van enkele overmacht- en noodsituaties mag de burgemeester niet vooraf een volledig demonstratieverbod geven. Van iedere betoging moet concreet worden beoordeeld of er reden is voor een beperking of het helemaal beëindigen van een demonstratie.

De vraag is of die beoordeling ook heeft plaatsgevonden. Volgens politie en OM hebben ze simpelweg aan de demonstranten verteld dat er een demonstratieverbod gold voor Rotterdam en het verbod schriftelijk uitgereikt. Ook zeggen ze dat ze hebben aangeboden de demonstranten naar Maassluis te begeleiden, of zelfs te brengen.

Veel onduidelijk

De demonstranten zelf spreken van een intimiderende, onduidelijke situatie. Afriyie: „We stonden verdeeld in groepen. Ik hoorde toen voor het eerst van een demonstratieverbod voor Rotterdam. Ik wilde overleggen met de andere coördinatoren, met mensen uit andere groepen, maar dat mocht niet. Maar we waren toen nog niet aan het demonstreren. Toen heb ik mijn advocaat gebeld, gevraagd of hij naar Rotterdam kon komen om de situatie te kunnen beoordelen.” Afriyie zegt dat niemand heeft aangeboden om de betogers naar Maassluis te begeleiden. „De groep kon nergens heen.”

Rosalie Ekstein was op eigen gelegenheid naar de stad gekomen, en wist niets van een demonstratieverbod. „Hoe had ik moeten weten dat het verboden was?”

Intussen viel de groep van Afriyie uit elkaar, zegt hij. Sommige betogers trokken de stad in, nadat ze aan de politie hadden gevraagd of ze waren aangehouden. Een jonge vrouw liep met een kleine groep naar de Coolsingel. Er liepen agenten mee, zei ze, maar die zeiden dat ze de groep juist beschermden. Er waren onderweg geen problemen, maar opeens sloeg het om, zei ze. Toen werd het groepje aangehouden, en moest het wachten tot ze opgehaald werden door een stadsbus. Er was veel onduidelijkheid, zei ze, en de agenten hadden onderling meningsverschillen.

Foto ANP / Marten van Dijl

Foto ANP / Marten van Dijl

Ook de groep die was achtergebleven is aangehouden, zegt Afriyie. „De agenten zeiden dat ze de noodverordening overtraden.” Afriyie, die zelf op aanwijzing van de politie net búiten het gebied stond waar het demonstratieverbod gold, was verbijsterd. Hij dacht dat ze nog aan het onderhandelen waren, aan het praten over wat er wél mogelijk was.

Toen er RET-bussen kwamen om de aangehouden demonstranten mee te nemen, gingen ze zitten. „Een sit-in, zoals in de jaren zestig. Eén voor één zijn ze de bus in geslagen.” Drie agenten kwamen Afriyie halen, hoewel hij nog steeds in het veilige gebied stond. „Dat is de woordvoerder, zeiden ze, en ze sleepten me de bus in.”