Russische minister in boeien geslagen

Corruptie

De belangrijkste vraag bij de arrestatie van de Russische minister Oeljoekajev is niet waarvóór, maar waarom hij is opgepakt.

Maandagmiddag leidde de Russische minister van Economische Zaken Aleksej Oeljoekajev nog een bijeenkomst op zijn departement. Aan het begin van de avond begaf hij zich naar het Moskouse hoofdkantoor van oliegigant Rosneft, een staatsbedrijf. Waarschijnlijk is hij daar in de boeien geslagen.

Om half drie ’s nachts bracht de Russische justitie ineens een persbericht naar buiten: Oeljoekajev (60) was aangehouden wegens het aannemen van steekpenningen ter waarde van 2 miljoen dollar – in contanten nog wel. Volgens de krant Novaja Gazeta werd de minister meteen weggevoerd voor nachtelijk verhoor. „Zoals in de goede oude jaren dertig”, schreef de Russische journaliste Joelia Latynina cynisch.

Het is voor het eerst sinds het einde van de Sovjet-Unie (1991) dat een Russische minister strafrechtelijk wordt vervolgd. En velen in Moskou konden het nieuws maar amper geloven.

Oeljoekajev was een sleutelfiguur in het kabinet van premier Dmitri Medvedev, een liberale figuur met een goede naam. „Hij is wel de laatste die je van zoiets zou verdenken”, zei Sergej Sjevtsov, plaatsvervangend directeur van de bank Rossia. „Het zou geloofwaardiger zijn geweest als ze Aleksej Oeljoekajev hadden beschuldigd van het overrijden van een oud vrouwtje”, zei het hoofd van de Russische vereniging voor ondernemers, Aleksandr Sjochin.

Volgens de Russische justitie is er toch iets anders aan de hand. Oeljoekajev zou geld hebben geëist in ruil voor de instemming van zijn ministerie over de overname van oliebedrijf Bashneft door grote broer Rosneft.

Al vanaf de zomer, zo meldden bronnen binnen het justitie-apparaat, werd Oeljoekajevs telefoon afgeluisterd door de Russische geheime dienst FSB. Tijdens telefoongesprekken met vertegenwoordigers van Rosneft zou de minister „bedreigingen” hebben geuit.

Oeljoekajev wordt daarom niet alleen verdacht van corruptie, maar ook van afpersing. Als hij wordt veroordeeld, kan hij tot vijftien jaar cel krijgen.

Oeljoekajev werd dinsdag – voor het oog van de televisiecamera’s – voorgeleid. De minister verklaarde onschuldig te zijn. De aanklager stelde echter dat Oeljoekajev op heterdaad is betrapt, en dat er getuigen zijn. Dinsdagmiddag besliste de rechtbank in Moskou dat Oeljoekajev tot 15 januari huisarrest krijgt. President Poetin ontsloeg hem dinsdag al.

Direct na de aanhouding van de minister begonnen journalisten te speculeren over de diepere achtergronden van de zaak. Corruptie is endemisch in Rusland en wordt door de overheid tot op zekere hoogte gedoogd. Als het tot een arrestatie komt, is de belangrijkste vraag daarom niet waarvóór iemand is opgepakt, maar waaróm.

De zaak-Oeljoekajev lijkt die regel te bevestigen. De arrestatie van de minister komt na een maandenlangconflict over Bashneft, dat op het hoogste niveau moest worden beslist – dat van president Vladimir Poetin.

Begin dit jaar liet de Russische overheid weten zijn belang van 50 procent in Bashneft van de hand te willen doen. De Russische economie sukkelt en de bodem van de schatkist begint in zicht te raken. Privatisering lijkt het antwoord.

Maar Rosneft leek niet de meest voor de hand liggende overname-kandidaat: de Russische overheid heeft via het bedrijf Rosneftegaz tweederde van de aandelen van Rosneft in handen. Bovendien: Rosneft staat zelf óók op de lijst om (gedeeltelijk) te worden geprivatiseerd.

Het liberale smaldeel in de Russische politiek – waaronder Oeljoekajev – was geen voorstander van deelname van Rosneft aan de aanbesteding. Maar president Poetin besliste anders en Rosnefts bestuursvoorzitter Igor Setsjin was bereid diep in de buidel te tasten. Bashneft ging naar Rosneft.

Igor Setsjin is een man die gewend is zijn zin te krijgen. Tot 2008 was de tweede man in Poetins presidentiële administratie, nog altijd geldt hij als een van de machtigste mannen van Rusland.

Volgens een bron van zakenkrant Vedomosti kon Rosneft zijn slag slaan omdat andere gegadigden niet of nauwelijks werden geïnformeerd. En er zijn andere aanwijzingen dat er niets mocht mis gaan met de deal. Volgens een anonieme ambtenaar luisterde de FSB niet alleen de telefoon van Oeljoekajev af, maar ook van andere functionarissen, waaronder vice-premier Arkadi Dvorkovitsj.

Er is meer. Volgens Justitie werd de zaak tegen Oeljoekajev aanhangig gemaakt door ‘hoofd beveiliging’ van Rosneft, Oleg Feoktistov. Deze Feoktistov stond tot voor kort aan het hoofd van de zesde afdeling van de FSB, die zich bezig houdt met corruptie-bestrijding. Deze afdeling werd in 2004 opgericht op initiatief van Setsjin. De agenten die er werken worden ook wel ‘Setjsins commando’s’ genoemd. Generaal b.d. Fekotistov geldt als Setsjins vertrouweling. Generaal ‘Fix', zoals zijn bijnaam luidt, is in het verleden meermalen beschuldigd van het opzettten van nepzaken en het falsificeren van bewijs.

Juist deze FSB-generaal maakte deze zomer de overstap naar Rosneft en zijn oude baas Setsjin. Volgens Russische media liep het onderzoek naar Bashneft toen al.