Obama nog één keer op bezoek bij Merkel

Na de verkiezing van Donald Trump komt de Amerikaanse president de geschrokken Europese bondgenoten geruststellen.

President Barack Obama ontmoet Angela Merkel in de Oval Office van het Witte Huis in mei 2014. Carolyn Kaster/AP

Er is maar weinig over van het enthousiasme dat Barack Obama ruim acht jaar geleden in Europa losmaakte, toen nog als presidentskandidaat. Nu, in de nadagen van zijn presidentschap, komt hij het onzekere continent tijdens een korte afscheidstournee een hart onder de riem steken. Het continent, én de vrouw die Europa probeert bijeen te houden, Angela Merkel.

„Meer dan ooit”, zei Obama woensdag in een toespraak in Athene, „heeft de wereld een Europa nodig dat sterk, welvarend en democratisch is.” De Europese Unie noemde hij „een van de grootste politieke en economische verworvenheden van de mensheid”.

De Amerikaanse president ging niet met zoveel woorden in op de Britse keuze om de Europese Unie te verlaten, op de sterke opkomst van anti-Europa-partijen of op de groeiende weerzin tegen ‘Brussel’. Wel waarschuwde hij dat „alle instituties in Europa zich moeten afvragen hoe ze ervoor kunnen zorgen dat de mensen in de verschillende landen het gevoel hebben dat hun stemmen worden gehoord. Dat hun identiteiten worden veilig gesteld. Dat besluiten die de kern van hun leven raken, niet zó ver weg worden genomen dat ze geen mogelijkheid hebben om er invloed op uit te oefenen.”

Hij spoorde de schuldeisers van Griekenland aan begrip het hebben voor de zware economisch tijden die de Grieken doormaken, en zei dat het IMF gelijk heeft dat schuldverlichting voor Griekenland noodzakelijk is. „Mensen moeten hoop kunnen koesteren.”

Verrassing

Het kwam als een verrassing toen het Witte Huis in oktober aankondigde dat Obama voor zijn aftreden nog een reis naar Europa zou maken: eerst naar Griekenland, strategisch belangrijk maar economisch en politiek verzwakt. Daarna naar Duitsland, de centrale Europese macht. Merkel, zei Obama maandag voor zijn vertrek uit Washington, „was de internationale partner met wie ik de afgelopen acht jaar waarschijnlijk het nauwst verbonden was”.

Michael Kappeler/Reuters

Merkel en Obama in juni 2015 bij het Elmau kasteel in Kruen bij Garmisch-Partenkirchen in Duitsland. Michael Kappeler/Reuters

Was het aanvankelijke idee achter Obama’s reis om de goede transatlantische betrekkingen nog eens te onderstrepen, de verkiezingszege van Donald Trump heeft het bezoek een compleet andere lading gegeven. Geruststelling van de geschrokken Europese partners is nu het doel van de Amerikaanse president. En ook: aansporing om niet het vertrouwen te verliezen in democratie, en teleurgesteld terug te vallen op nationalisme en protectionisme.

Pablo Martinez Monsivais/AP

Merkel lacht als Obama een toost op haar uitbrengt tijdens een staatsdiner in Washington in juni 2011. Pablo Martinez Monsivais/AP

Churchill

„Democratie kan behoorlijk ingewikkeld zijn. Geloof me, ik weet er alles van”, zei hij in Athene, de bakermat van de democratie. Maar hij haalde ook de beroemde woorden van de voormalige Britse premier Winston Churchill aan, dat democratie de slechtste staatsvorm is, afgezien van alle andere. Over zijn opvolger, Donald Trump, zei hij dat het verschil met hemzelf niet groter kon zijn, „maar de Amerikaanse democratie is groter dan welk persoon dan ook”.

Eén van de belangrijkste functies van deze reis, zei Obama voor zijn vertrek, is om „onze bondgenoten” te laten weten dat er „geen verslapping zal optreden van onze vastberadenheid om vast te houden aan een krachtige relatie binnen de NAVO”. Trump had hem gezegd „er groot belang aan te hechten onze cruciale strategische relaties in stand te houden”, aldus Obama.

Tijdens de campagne had Trump gesuggereerd dat hij de belofte om bondgenoten militair te hulp te komen – de kern van de alliantie – alleen zal nakomen als de lidstaten in kwestie voldoende aan defensie uitgeven. In Europa is dat gezien als directe ondermijning van de afschrikkingskracht die essentieel is voor de NAVO. Moet straks maar worden afgewacht of Amerika in geval van nood solidair zal zijn? Een signaal dat Rusland op de gevaarlijke gedachte kan brengen om de NAVO op de proef te stellen, is de vrees in de Baltische landen.

Foto Ronny Hartmann/AFP

Barack Obama en Angela Merkel tijdens de opening van de Hanover industry Fair in april 2016. Foto Ronny Hartmann/AFP

Maar volgens Obama erkent Trump dat de NAVO „niet alleen goed is voor Europa, maar ook voor de VS en van vitaal belang voor de wereld”. De Europese landen zouden dat liever uit de mond van Trump zélf willen horen. Maar Obama wil de onzekerheid over de geloofwaardigheid van de NAVO zo snel mogelijk wegnemen.

Woensdagavond is Obama aangekomen in Berlijn. Daar zal hij uitgebreid spreken met Angela Merkel, de vrouw die al drie jaar aan de macht was toen hij als president begon. Over Obama’s programma voor donderdagochtend is weinig bekendgemaakt. Vrijdagochtend neemt hij in Berlijn deel aan een beperkte top met Merkel, de Franse president Hollande, de Britse premier May, de Italiaanse premier Renzi en de Spaanse premier Rajoy. Daarna vliegt hij door naar Peru, voor een top van de APEC, de organisatie van landen rond de Grote Oceaan.