Hoop niet op Duits wonder

nrcvindt

Terwijl de wereld gespannen afwacht wat Donald Trump precies gaat doen als hij eenmaal in het Witte Huis zijn intrek heeft genomen, verschuift de aandacht naar Berlijn. Nu de Amerikaanse president een onzekere grootheid is geworden, wordt in het Westen van een Duitse bondskanselier leiderschap verwacht. Dat ligt voor de hand, maar een kanselier is geen heiland.

Met enige regelmaat steekt het gerucht de kop op dat Angela Merkel opnieuw beschikbaar zal zijn als kandidaat bondskanselier. Gisteren was het haar partijgenoot Norbert Röttgen die tegen CNN zei dat ze opnieuw wil aantreden. Merkel zwijgt, zoals vaker.

Het ligt voor de hand dat Duitsland, met of zonder Merkel, een prominente rol zal vervullen als de verhoudingen in het westers bondgenootschap worden opgeschud. Duitsland is het machtigste land in Europa, verankering in het Atlantisch bondgenootschap is een van de pijlers waarop het na-oorlogse Duitsland is gebouwd.

De afgelopen dagen is daar, in de ogen van velen, nog een bijzondere reden aan toegevoegd. Duitsland en Merkel groeien snel uit tot nieuwe vaandeldragers van de westerse waarden. Vandaag zou president Barack Obama, inmiddels in zijn rol van opperste commentator van weldenkend Amerika, dat naar verwachting in Berlijn nog eens komen onderstrepen.

Die rol speelde Merkel al een beetje. Terwijl menig regeringsleider, onder wie Mark Rutte, Trump feliciteerde en de hoop op een goede samenwerking uitsprak, koppelde Merkel haar felicitatie aan een aantal voorwaarden. Ze wees Trump op de grondrechten waarop de westerse samenwerking is gebaseerd. Haar felicitatie las als een lesje staatsrecht. Ze spelde de gezamenlijke waarden nog even uit: „zoals democratie, vrijheid, respect voor recht en menselijke waardigheid – ongeacht herkomst, huidskleur, geloof, geslacht, seksuele oriëntatie of politieke opvattingen”. Het is ongebruikelijk een nieuwe Amerikaanse president zo de levieten te lezen, maar als reactie op Trumps losse omgang met grondrechten tijdens zijn campagne, een welkome aanpak. Bewijs ook dat Merkel heel duidelijk kan zijn, als ze wil.

In historisch perspectief is die nieuwe rol van democratische Musterknabe voor Duitsland opmerkelijk. Die verwachtingen te hoog opschroeven, kan ook een vorm van wensdenken zijn. Zeker, Duitsland heeft zich ontwikkeld tot een voorbeeldige democratie. Maar ook daar is het electoraat in beweging, zie de spanningen rond het thema immigratie en de opkomst van de rechts-populistische AfD. Het zou naïef zijn te geloven dat de Duitse status quo intact blijft.