Hollywood wil filmwerelden

Achtergrond

Elke filmstudio wil het: niet alleen een filmserie, maar een uitdijend filmuniversum.

Magi-zoöloog Newt Scamander in Fantastic Beasts and Where to Find Them

Gezien de enthousiaste reacties gaat het J. K. Rowling lukken: via de speelfilm Fantastic Beasts and Where to Find Them trekt de Harry Potter-reeks de wijde wereld in en wordt haar toverwereld een ‘cinematic universe’, of filmwereld.

Studio Warner Bros moet opgetogen zijn: er staan tientallen miljarden dollars op het spel en de risico’s waren niet gering. Blieven Potterfans wel een vijfdelige reeks die zich afspeelt in de vertrouwde ‘wizarding world’, maar in New York anno 1926, ruim 64 jaar voordat Harry Potter voor het eerst op de stoomtrein naar Hogwarts stapte? En zonder vertrouwde personages, al duikt in later delen van Fantastic Beasts wel de jonge versie van rector Albus Dumbledore op, volgens geruchten openlijk homoseksueel; de eerste film maakt daar al een ondeugende toespeling op. De finale van de Fantastic Beasts-films is mogelijk Dumbledores uit de Potter-boeken bekende toverduel met zwarte magiër Gellert Grindelwald.

Lees de recensie van ‘Fantastic Beasts’: Een fabeldierenjacht die betovert

Sinds Marvels topman Kevin Feige het goede voorbeeld gaf, nemen filmstudio’s geen genoegen meer met series: ze willen filmwerelden. Marvel startte in 2008 die trend door via een faseplan een groep obscure superhelden – Thor, Iron Man, Captain America – te lanceren. Elk kreeg eigen speelfilms en kwam dan periodiek in ensemblefilms samen als The Avengers. Na 2010 kwamen daar tv-series bij over meer locale superhelden: Jessica Jones, Luke Cage, Daredevil. Maar alles speelde zich af in het ‘Marvels Cinematic Universe’, met een canon en geschiedenis.

De filmwereld kende al ‘spin-offs’: films over een personage uit een andere hitfilm. En Star Trek, in 1966 als tv-serie begonnen, was al een filmuniversum: vijf tv-series en dertien speelfilms over ruimteschepen die dapper voorwaarts gaan. Maar Marvel doet het consistenter en lucratiever: zijn elf superheldenfilms leverden gemiddeld 754 miljoen op. Er zijn er nog veertien in de maak.

Televisielogica

Een filmuniversum brengt de logica van de tv-serie naar de bioscoop. Marvelfilms zijn qua toon – actie met een knipoog, een glossy, hectische stijl – direct herkenbaar. De ‘show runner’ die de continuïteit bewaakt is belangrijker dan de regisseur. „Het is alsof je met een heel grote groep schrijvers en regisseurs een enorm tapijt weeft”, zei regisseur Joe Russo (Avengers: Infinity War). Acteurs worden ingehuurd voor drie tot negen films, er zijn ‘cliff hangers’ om fans te prikkelen. En dankzij een gestage aanvoer van nieuwe helden – Ant Man, Doctor Strange, Black Panther – kunnen de oude met pensioen als hun tijd daar is of hun salariseisen te exorbitant worden.

De aanpak kent ook de nadelen van televisie, zoals eenvormigheid en zoveel verhalende bagage dat losse films voor nieuwkomers bijna onbegrijpelijk worden. Maar fans worden bingewatchers, en Marvels aanpak maakt school. Disney, moederbedrijf van Marvel, kocht in 2012 Lucasfilm voor 4 miljard om het Star Wars-universum te reanimeren met The Force Awakens, dat zich dertig jaar na de dood van schurk Darth Vader afspeelt. Behalve die filmtrilogie komt in december Rogue One, over rebellen die de plannen van de ‘Death Star’ stelen van de dan nog levende Darth Vader, en later een serie over de jeugd van smokkelaar Han Solo, vroeger gespeeld door Harrison Ford.

Mutanten en reuzenmonsters

20th Century Fox bouwde zijn X-Men uit tot een ‘mutantenuniversum’ met films die spelen in de jaren zestig, zeventig en nu. Onlangs werd de vuilbekkende Deadpool toegevoegd, straks volgt de ‘Ragin’ Cajun’ Gambit. En terwijl X-Man Wolverine (Hugh Jackman) zijn afscheidsfilm draait, staat een multicultureel tienerteam, The New Mutants, in de coulissen te trappelen.

Paramount ziet zijn Star Trek inzakken, en Sony mist de slag: een plan voor een Ghostbusters-universum met teams spokenjagers kon in de mottenballen toen deze zomer de debuutfilm flopte. Elders blijken rechthouders een obstakel. Zo werkt schrijfster Suzanne Collins van The Hunger Games niet mee aan nieuwe films in dystopie Panem en weigeren de erven-Tolkien, ontevreden over Lord of the Rings- en The Hobbit -films, de rechten op Tolkiens Silmarillion te verkopen.

In de huidige wedloop lijkt Warner Bros zijn DC Comics-universum rond Batman en Superman te overhaast gelanceerd, maar de studio heeft meer ijzers in het vuur. Met Legendary Pictures en het Japanse Toho is de basis al gelegd voor een reuzenmonsteruniversum. Op Godzilla (2014) volgt straks een King Kong-film, waarna de kolossen elkaar te lijf gaan. Ook de buitenaardse kaiju’s en reuzenrobots van Pacific Rim doen mee.

Potterheads

In dit klimaat kunnen nieuwe films uit de toverwereld van Harry Potter niet uitblijven, een ‘franchise’ die volgens zakenblad Fortune al 25 miljard dollar opbracht en zo alleen Star Wars (40 miljard) voor zich duldt. Harry Potter blijft lucratief door merchandise, een reizende expositie – vanaf 11 februari in Utrecht – en pretparkattracties in Londen, Orlando en Osaka. Maar het laatste Potterboek dateert uit 2007 en de laatste film uit 2011. Al voert J.K. Rowling ‘Potterheads’ snippertjes nieuws op haar interactieve website Pottermore, er is honger naar meer.

Ook bij Warner Bros, die opgetogen was dat Rowlings interesse in haar toverwereld herleefde nadat ze in 2013 had bewezen dat ze toch echt kon schrijven met het onder schuilnaam verschenen The Cuckoo’s Calling. Eerder dit jaar was er een toneelstuk, Harry Potter and the Cursed Child: de 175.000 kaartjes waren binnen een etmaal uitverkocht. En nu het vijfdelige Fantastic Beasts and Where to Find Them: anders dan het adolescent coming-of-ageverhaal van Harry Potter een vrij duister en volwassen avontuur in het New York van de ‘roaring twenties’, met flapper-elven, jazz en gangstertovenaars die in speakeasy’s giechelsap drinken. Het pakt goed uit: de komende vier delen zal de ‘wizarding world’ meer exotische en historische plekken aandoen. Nazi-Duitsland? De Sovjet-Unie? Wie weet waar de strijd met nemesis Grindelwald (Johnny Depp) magi-zoöloog Newt Scamander brengt.

Zeker is wel dat de ‘wizarding world’ hiermee uitdijt tot volwaardig filmuniversum, en niet langer afhankelijk is van Potter, Hogwarts of zelfs Engeland. Al zijn ook nieuwe films over een rijpere Harry Potter denkbaar. Wil Daniel Radcliffe? In The Hollywood Reporter zegt de acteur misschien, bij de BBC „niet op dit moment”. Een mooi uitgangspunt voor onderhandelingen.