‘Als scheidslijnen scherper worden, nemen spanningen toe’

Kim Putters, directeur SCP

In de Drees-lezing pleit Putters deze donderdag voor een nieuw sociaal contract tussen burgers, dat kloven moet overbruggen.

Amerika heeft Trump, Europa heeft Wilders, Le Pen en Brexit. Hoog- en laagopgeleiden staan tegenover elkaar als het gaat om vluchtelingen en vrijhandel; scheldwoorden als ‘racist’ en ‘elite’ vliegen over en weer. „Als dit soort scheidslijnen scherper worden, kunnen de spanningen toenemen”, waarschuwt Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Polarisatie kan gemakkelijk uitmonden in conflict.

Deze donderdagavond houdt Putters de zesentwintigste Willem Drees-lezing, over het politiek en maatschappelijk vertrouwen van Nederlanders. Het mag geen verrassing heten: het vertrouwen in politici neemt af. Met name de 30 procent van de Nederlanders met een stapeling van problemen op het gebied van gezondheid, werk en opleiding hebben minder fiducie in de politiek. Putters pleit nu voor een nieuw sociaal contract (‘een nieuwe deal’) tussen burgers, dat de kloven moet overbruggen. Die deal moet voorkomen dat mensen buitenboord vallen in de verzorgingsstaat, de arbeidsmarkt of de democratie.

De politiek kan die nieuwe deal niet in haar eentje optuigen, zegt Putters. We verwachten volgens hem te veel van de politiek. „In Nederland hadden we lange tijd ook een maatschappelijke democratie. Zeker in de tijd van de verzuiling waren scholen, corporaties en ziekenhuizen onderdeel van onze democratie. Politiek en maatschappelijke organisaties hielden elkaar in evenwicht: burgers konden erop vertrouwen dat hun schoolhoofd of ziekenhuisdirecteur de politicus aan zijn jasje zou trekken. Sinds de ontzuiling en de privatisering is dat idee van invloed en verantwoordelijkheid weg. Hierdoor trechtert alles naar de politiek.”

Hoe kan die maatschappelijke democratie terugkeren?

„Er gebeuren nu al hoopvolle dingen. Overal worden coöperaties opgericht: door zorginstellingen, vrijwilligers en vervoersdiensten. De overheid kan daarvoor de randvoorwaarden scheppen. En er moet worden nagedacht over hoe medezeggenschap georganiseerd kan worden in ziekenhuizen, corporaties en scholen. Bij de Maagdenhuisbezetting vorig jaar zag je dat die discussie werd gevoerd.”

Een andere hoofdrolspeler in de ‘nieuwe deal’ is het bedrijfsleven, zegt Putters. „Sommige bedrijven lopen voor op de politiek, als het gaat om duurzaamheid maar ook op het gebied van een eerlijke arbeidsmarkt. Ze nemen bijvoorbeeld weer conciërges in vaste dienst of ze investeren in bijscholing voor mbo’ers. Die bedrijven zien ook: als we niets doen, neemt het verzet tegen vrijhandelsverdragen nog verder toe.”

Hoeft de politiek niets te doen?

„Jawel! Er moeten verstandige combinaties komen van directe en representatieve democratie. Ik ben niet tegen referenda, maar het moet dan wel duidelijk zijn wat er met uitkomst gaat gebeuren. Dat is nu niet goed geregeld. Verder zouden partijen het meer moeten hebben over hun visie, hun perspectief op de samenleving als geheel. Er ontstaat nu steeds meer fragmentatie: partijen richten zich bijvoorbeeld tot moslims, ouderen of jongeren. In plaats daarvan moet het debat gaat over de grote vragen, zoals: staan we open of gesloten tegenover de buitenwereld? Als dat gebeurt, kan op basis van die thema’s nieuwe politieke blokvorming ontstaan.”