Recensie

Wat O.J. onthult over de VS

Een briljante documentaire van bijna acht uur laat op IDFA zien wat het verhaal van de gevallen sportman O.J. Simpson onthult over de Verenigde Staten.

Over de zaak van O.J. Simpson, waarover al zoveel is gezegd, blijkt toch nog een film te maken, en een heel goede ook. Documentairemaker Ezra Edelman doet dan ook veel meer dan de beruchte rechtszaak recapituleren waarin voormalig sportheld Simpson in 1995 werd vrijgesproken van de brute moord met messteken op zijn ex-vrouw Nicole Simpson en de toevallige ooggetuige Ron Goldman.

Al het forensisch bewijs zoals voetafdrukken en bloedsporen wezen naar Simpson en dat gold ook voor het motief: aan de moord was een lange geschiedenis van mishandeling van Nicole Simpson door haar echtgenoot voorafgegaan. Toch concludeerde de – zwarte – jury dat Simpson onschuldig was. Driekwart van de zwarte Amerikanen was overtuigd van Simpsons onschuld, 90 procent van de blanke Amerikanen was overtuigd van het tegendeel.

Een maatschappelijk debacle – hoe kon het zover komen?

Edelmans film O.J. Made in America laat zien hoe allesbepalend de invloed van geld en celebrity was. Simpson kon zich een ‘dreamteam’ van topadvocaten veroorloven. De briljante advocaat Johnnie Cochran speelde onbeschaamd de ‘race card’ en liet twijfel bij de jury ontstaan over de handelwijze van de politie, die Simpson de moord mogelijk in de schoenen had geschoven. Een betrokken politieman met een racistisch verleden, Mark Fuhrman, gaf hem daar ook alle gelegenheid toe.

De trailer van ‘O.J. Made in America’. Lees verder na de video.

Maar Cochrans strategie had nooit zo succesvol kunnen zijn, als de relatie tussen de arme, zwarte bevolking van Los Angeles en politie en justitie niet zo verziekt was geweest. Kort voor Simpsons zaak waren er de rellen in Los Angeles naar aanleiding van de ongenadige mishandeling, vastgelegd op camera, van automobilist Rodney King door een groep politiemannen. De agenten werden vrijgesproken. Ook vastgelegd op camera was de moord – met een schot door het achterhoofd – op een zwart tienermeisje door een Aziatische winkelier, die ervan afkwam met een taakstraf. De jury in de O.J. Simpson-zaak had weinig reden om níét te twijfelen aan politie en justitie.

Simpson transformeerde tijdens zijn rechtszaak tot een zwarte held, terwijl hij juist zijn leven bezig was geweest de wereld te laten vergeten – en misschien ook zichzelf – dat hij zwart was. Zijn motto: „I am not black, I am OJ.”

Onbedreigende zwarte man

Ezra Edelman heeft een achtergrond in sportdocumentaires en dat is hier goed terug te zien. Simpson, afkomstig uit een kansarm gezin uit San Francisco, was een ware sportlegende in de VS, die in het American football records op zijn naam zette met zijn unieke snelheid. Na zijn sportcarrière werd hij het gezicht van autoverhuurbedrijf Hertz. Simpson was de eerste zwarte beroemdheid die een dergelijke – lucratieve – eer te beurt viel. Maar om hem als zwarte man zo onbedreigend mogelijk te laten overkomen, was hij in commercials altijd omringd door witte acteurs en figuranten. Simpson zette zich nooit, zoals zoveel andere zwarte sporters in de jaren zestig, in voor de burgerrechtenbeweging. Hij vestigde zich in de witte villawijk Brentwood in Los Angeles.

De moordzaak veranderde alles. Na zijn arrestatie werd zijn zaak opgepakt door sommige zwarte leiders, die er een kans in zagen om de misstanden bij politie en justitie aan te klagen. Na zijn vrijspraak werd Simpson door zijn witte buurtgenoten in Brentwood uitgespuugd, maar hij was nog welkom bij sommige zwarte kerken, waar hij zich ineens in Afrikaanse gewaden liet hijsen. Dat duurde niet lang. Later zakte hij weg in een leven van feestjes en cocaïne en inmiddels zit hij een lange gevangenisstraf uit voor een bizarre roofoverval.

De parallellen met het heden zijn evident: de verhouding van zwart Amerika met politie en justitie is nog steeds zwaar belast, de invloed van geld en celebrity niet kleiner geworden. Edelmans film is gemaakt voor televisiezender ESPN en duurt bijna acht uur. Dat is geen minuut te veel.