Spectaculaire vondst schetsboek Van Gogh meteen in twijfel getrokken

Van Gogh zou de schetsen in Arles en Saint-Rémy de Provence hebben gemaakt. Volgens het Van Gogh Museum gaat het echter om “imitaties van Van Goghs tekenstijl”.

Van Gogh schilderde in de Provence zes of zeven zelfportretten. Dit zou het eerste getekende zelfportret uit die periode zijn. Omdat zijn linkeroor nog aan zijn hoofd zit, en omdat hij met stippen en streepjes de zomerhitte heeft verbeeld, is dit portret volgens Welsh in de zomer gemaakt, het jaargetijde dat Van Gogh ook in de plantsoenen en op de oogstvelden van Arles werkte. Het geschilderde zelfportret met strohoed, uit 1887, hangt in het Van Gogh Museum. Tekening: Éditions du Seuil

Is het de spectaculairste Vincent van Gogh-ontdekking ooit, of zijn een aantal vooraanstaande kunsthistorici slachtoffer geworden van een meestervervalser?

In Parijs is dinsdagmiddag een boek gepresenteerd over een onbekend schetsboek met 65 tekeningen van de Brabantse schilder. Deze studie, die tegelijk in vier talen op kloek formaat is verschenen, heet in het Nederlands: Vincent van Gogh, Het verloren schetsboek uit Arles.

Twee gerespecteerde Van Gogh-kenners, beiden emeritus hoogleraar, hebben hun naam aan de vondst verbonden. De Canadese Bogomila Welsh-Ovcharov (77) werkte drie jaar lang in stilte aan de studie over het ‘verloren schetsboek’. Ronald Pickvance (85), de Britse auteur van diverse boeken over Van Gogh in de Provence, schreef het voorwoord. Daarin noemt hij de vondst „de meest revolutionaire ontdekking in de geschiedenis van Vincent van Goghs oeuvre”.

‘Niet overtuigend’

Het Van Gogh Museum heeft in een uitgebreide verklaring direct na de persconferentie in Parijs laten weten dat de tekeningen „imitaties van Van Goghs tekenwerk zijn”. Op basis van stijl, techniek en de iconografie van de bestudeerde tekeningen trekt het museum die conclusie. „Niet overtuigend”, zegt senior onderzoeker Teio Meedendorp van het museum in een toelichting.

Lees het interview met ontdekker Bogomila Welsh-Ovcharov: ‘Van Goghs schetsboek lag tussen de kasboeken’

Het teruggevonden schetsboek, een ongelinieerd kasboek, zou dateren uit de periode 1888-1890, de jaren dat Van Gogh in Arles en Saint-Rémy de Provence woonde, en op het toppunt van zijn artistieke kunnen was.

Tekening: Éditions du Seuil

Van Gogh verbleef van 30 mei tot en met 3 juni in Les Saintes-Maries-de-la-Mer, een vissersdorp aan de Middellandse Zee, dicht bij Arles. Bekend waren drie schilderijen en negen tekeningen die hij daar maakte. In het ontdekte schetsboek staan twee voorbereidende schetsen. De vergelijkbare, meer uitgewerkte tekening (midden) is in bezit van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Het geschilderde zeegezicht (rechts) is eigendom van het Poesjkinmuseum in Moskou. Tekening: Éditions du Seuil

De vondst is ook bijna te mooi om waar te zijn. Kunsthistorici hebben zich in het verleden verbaasd over het ontbreken van een schetsboek uit Van Goghs jaren in de Provence. Dat hiaat zou nu, 126 jaar na zijn dood, zijn opgevuld.

Recent is de kunstwereld verrast door diverse grote vervalsingszaken. De herkomstgeschiedenis was daarbij vaak een probleem. Gelijk met het schetsboek is een andere, al bijna even spectaculaire vondst gedaan: een oud notitieboekje waaruit blijkt dat Van Gogh zijn schetsboek cadeau deed aan Joseph en Marie Ginoux, de eigenaren van het Café de la Gare in Arles, waar de schilder eerder een kamer huurde.

Notitieboekje

Toen Van Gogh in mei 1890 de Provence verliet om naar Parijs terug te keren, zou hij het schetsboek bij de café-eigenaren, met wie hij bevriend was geraakt, hebben laten bezorgen. Dat blijkt uit het notitieboekje, waarin een medewerker van het café dagelijkse gebeurtenissen vastlegde.

Dokter Rey, de arts die Van Gogh verzorgde toen hij anderhalf jaar eerder zijn linkeroor had afgesneden, zou op 20 mei 1890 spullen van Van Gogh in het café hebben afgegeven, noteerde de werknemer. „Mr dokter Rey heeft achtergelaten voor Mr en Mevr Ginoux namens de schilder Van Goghe lege olijfdozen, een pak geruite theedoeken en een groot tekeningenboek en excuseert zich voor de vertraging.”

Het Van Gogh Museum vindt het notitieboekje evenmin betrouwbaar. „Vreemd dat Van Gogh nooit over Rey of het album rept in zijn brieven”, zegt Meedendorp.

Het schetsboek heeft volgens Welsh vele decennia liggen te verkommeren tussen de bezittingen van de café-uitbaters en hun erfgenaam. In 1944 zou de moeder van de huidige eigenaar het schetsboek én het notitieboekje hebben gevonden in een pand in Arles dat deels was vernietigd door een geallieerd bombardement, bedoeld om de spoorwegbruggen in de stad te vernietigen. De vrouw zou het schetsboek in 1964 als verjaardagscadeau aan haar dochter hebben gegeven, de huidige eigenaresse.

Het schetsboek werpt volgens Welsh nieuw licht op Van Goghs keuze van onderwerpen en motieven, en op de verschillende stijlmiddelen die hij toepaste. De tekeningen zijn alle met rietpen en inkt gemaakt. Sommige zijn uitgewerkte voorstudies van bekende schilderijen, andere zijn snelle op zichzelf staande schetsen.

Welsh is niet uit het lood geslagen door de reserves van het museum. In een gesprek noemt ze de expertise van het Van Gogh Museum gebrekkig. „De wereld is groot, er zijn meer autoriteiten over Van Gogh.”

Lees verder na de afbeelding.

Tekening: Éditions du Seuil

Een van twee portrettekeningen van Joseph-Michel Ginoux (1835-1902), de eigenaar van Café de la Gare in Arles, waar Van Gogh van half mei tot half september 1888 logeerde voor hij naar het Gele Huis vertrok. Voorstudies, concludeert Welsh, voor het geschilderde portret dat in bezit is van het Kröller-Müller Museum. In het schetsboek ook portretstudies van mevrouw Ginoux en Paul Gaugain, de Franse kunstenaar met wie Van Gogh een tijdje samenwoonde in het Gele Huis. Tekening: Éditions du Seuil

Bezwaren Van Gogh Museum

De belangrijkste punten uit het statement van het Van Gogh Museum over de authenticiteit van het ‘verloren schetsboek uit Arles’ van Vincent van Gogh:

  • In 2008 en 2012 heeft het museum „kwalitatief hoogwaardige foto’s” van 56 van de 65 tekeningen in het schetsboek gezien. In 2013 heeft het museum tien originele tekeningen bekeken. Op basis daarvan concludeert het museum dat het gaat om „imitaties van Van Goghs tekenwerk”.
  • De karakteristieke stijl van Van Gogh ontbreekt in de tekeningen. „De stijl is monotoon, onbeholpen en krachteloos”, aldus het museum.
  • De tekeningen zijn uitgevoerd in een bruine inkt die niet aangetroffen is in de tekeningen die dateren uit de jaren 1880-1890.
  • Meerdere voorstellingen in het schetsboek bevatten „opvallende topografische fouten”. De tekeningen zijn niet naar de werkelijkheid gemaakt. Mogelijk, zegt het museum, heeft de maker verkleurd tekenwerk van Van Gogh als voorbeeld genomen.
  • De herkomstgeschiedenis roept veel vragen op. Het notitieboekje waarin staat dat dokter Rey het schetsboek op 20 mei 1890 bij het Café de la Gare in Arles heeft afgegeven noemt het museum onbetrouwbaar. In zijn brieven rept Van Gogh ook nergens over een bezoek van Rey of het cadeau aan de café-eigenaren. En de dokter was volgens het museum in Montpellier, waar hij in juni zijn doktersthesis moet verdedigen.