Recensie

De schaduwwereld die Trump erft

Wat heeft IDFA bezoekers te bieden in het aangezicht van de 45ste president van Amerika, van Donald Trump?

De Amerikaanse president Ronald Reagan probeert een geweer uit in Shadow World

De Oekraïense regisseur Sergej Loznitsa heeft een rijk en veelzijdig oeuvre. Toch is het een beetje pech dat IDFA hem dit jaar als speciale gast heeft. Want zo kijken we naar het Oosten, terwijl onze blik sinds de Trumpshock van 8 november angstig op het Westen is gericht. Wat gaat de toekomst brengen?

Daar had je graag Errol Morris over gehoord, kenner van de Amerikaanse oorlogsmachine en vorig jaar te gast bij IDFA. Of stokebrand Michael Moore, die in juli, toen de rest van de wereld gniffelde over Trumps potsierlijke Republikeinse Conventie en Twitterimplosies, somber voorspelde dat hij zou winnen via de noordelijke ‘roestbelt’: Ohio en de Democratische bastions Michigan, Pennsylvania en Wisconsin.

Akelig profetisch: eigenlijk zou IDFA Moores debuut Roger & Me uit 1989 ergens moeten programmeren. Over hoe General Motors hardvochtig de fabriek sloot die zijn geboortestad Flint, Michigan voedde. IDFA heeft dit jaar wel een boeiende visuele installatie over Moores geboortestad in De Brakke Grond: Flint is a Place. Daar komen Clintons ‘deplorables’ aan het woord, vol gekrenkte trots en ingehouden woede.

De pers en opiniepeilers die op 8 november in een ‘bubble’ bleken te wonen? IDFA-documentaire All Governments Lie: Truth, Deception and the Spirit of I.F. Stone richt zijn kritiek op de ‘systeempers’: tv-zenders, grote kranten. De opkomst van Trump wordt gekoppeld aan ‘nihilistische’ mediaconcerns die op jacht naar clickbait en flits-scoop zijn gebral kritiekloos reproduceerden: Trump is slecht voor het land, maar goed voor CBS, grapte mediamagnaat Les Moonves. Leugens en provocaties zijn tenslotte ook nieuws.

Trailer van All Governments Lie. Lees verder na de video.

All Governments Lie hamert monomaan op ‘oppositionele journalistiek’ die zich verre houdt van woordvoerders, op een pers die zich langdurig vastbijt in impopulaire verhalen en conventionele wijsheid wantrouwt. Lichtend voorbeeld – van ‘usual suspects’ als gonzojournalist Matt Taibbi, Noam Chomsky en Glenn Greenwald – is einzelgänger I.F. Stone, die in de jaren vijftig en zestig ver van de broei van Washington overheidspublicaties doorspitte.

Zero Days

Donald Trump erft een overheidsapparaat dat, ondanks Barack Obama’s belofte van transparantie, neigt tot geheimhouding, geslotenheid en een verbeten jacht op klokkenluiders. Onder Obama kregen geheime diensten ruim baan voor grenzeloze surveillance en buitenlandse executies per drone, gelegitimeerd door de ‘oorlog tegen het terrorisme’.

IDFA-documentaire National Bird, over de psychologische schade bij dronepiloten, meldt weinig nieuws. Veel onheilspellender is Zero Days van Alex Gibney. Onderwerp is het Amerikaans-Israëlische computervirus Stuxnet, dat subtiel de centrifuges van het Iraanse atoomrogramma ontregelde tot het zich in 2010, volgens Gibney door al te groot Israëlisch enthousiasme, over het hele internet verspreidde.

De tekst gaat verder na de video.

Iran sloeg terug door tijdelijk de computers van het Saoedische oliebedrijf Aramco, Bank of America en Wells Fargo lam te leggen: een speldenprik. Mocht het echt ruzie zoeken, dan slaat Amerika weer terug met ‘Nitro Zeus’, aldus een primeur van Zero Days: een programma van een miljard dollar om Irans verdediging en infrastructuur volledig lam te leggen.

Zero Days voorziet een toekomst – of heden? – waar regeringen elkaars infrastructuur lamleggen met ‘logische bommen’ om met één ‘enter’ stroom, water en gas af te sluiten of chemische fabrieken op te blazen. Gibney is vooral verbaasd over het verkrampte zwijgen over Stuxnet, inmiddels een zeer publiek geheim. Die geslotenheid is funest: zonder debat tussen experts en afspraken tussen staten over cyberwapens, komt het ooit tot een confrontatie. Met een impulsieve escalatiepresident als Donald Trump is dat een verontrustende gedachte

Shadow World

Wat Trump ook van Obama erft, is een kolossaal, honderden miljarden verslindend leger. Johan Grimonprez buigt zich in Shadow World, dat op IDFA en in de bioscopen draait, over de hardware van de Brits-Amerikaanse wapenindustrie. Grimonprez vestigde zijn reputatie in 1997 met D.I.A.L. History, een beeldcollage over terrorisme in de jaren zeventig en tachtig, en bestendigde die in 2009 met Double Take, een labyrinthische film over Hitchcock en de paranoia van de Koude Oorlog.

Shadow World, Grimonprez’ nieuwste, is opnieuw een commentaarloze collage. Maar de ambivalentie die in eerder werk zo prikkelde, ontbreekt. Oorlog is een miljardenindustrie drijvend in een zee van bloed en smeergeld. Het smeergeldcircuit dat Grimonprez toont, is alarmerend, zeker nu de VS oorlogsvoering privatiseren.

Trailer van Shadow World. Lees verder na de video.

Het militair-industrieel complex als beest dat zich voedt met zelfgeschapen conflicten: president Eisenhower waarschuwde er al in 1960 voor, maar Shadow World grijpt te breed om diep te gaan. Beginnend bij Thatcher, Reagan en Milton Friedman passeert het Iran-Contraschandaal de revue, alsmede de draaideur tussen wapenindustrie en Washington, de rol van The New York Times bij de Irakinvasie, de drone-oorlog, Tony Blair en de Saoedische prins Bandar. Waarbij een regenboogcoalitie van ‘talking heads‘ de Dick Cheneys van repliek dient.

De intentie is helder: bewustwording over de corrupte status quo van de ‘national security state’, met hoop op een revolte. Grimonprez zaait sprankjes hoop, zoals een Braziliaanse stad die in 1980 massaal een openbaar kusverbod van de militaire junta negeerde. Maar die sprankjes hoop ogen erg willekeurig in een documentaire die schippert tussen pamflet en collage: te specifiek voor suggestie, te onscherp voor een betoog. Inmiddels is de revolte tegen het establishment een feit. Zij het heel anders dan Grimonprez hoopt.