Recensie

Al stotterend trauma’s tot leven wekken

De solo in de Haarlemse Hallen is Meiro Koizumi’s eerste presentatie in een Nederlands museum en concentreert op drie nieuwe werken.

Videostill uit de meerkanaals video-installatie van Meiro Koizumi, Today My Empire Sings uit 2016. Beeld Meiro Koizumi, Annet Gelink Gallery, MUJIN-TO Production

Zo’n zinkgat openbaart zich altijd onaangekondigd en altijd op een rottig moment. Tijdens een gesprek, op een podium voor publiek, in een sollicitatie ontschiet een naam je, die schrijver, kunstenaar, wetenschapper – uhh, u weet wel. Je graait en grabbelt in je geheugen, maar ploeff: alles is weg.

Hoe onschuldig dit soort zinkgaten zijn, wordt duidelijk op de tentoonstelling ‘Today My Empire Sings’ van de Japanse kunstenaar Meiro Koizumi. Sinds Koizumi in 2006 zijn verblijf aan de Amsterdamse Rijksakademie afsloot, is zijn ster rijzend. Zijn videowerk, collages en bewerkte foto’s zijn aangekocht door niet de minste: het MoMA, het Stedelijk Museum in Amsterdam en musea in zijn vaderland Japan. Begrijpelijk, want Koizumi maakt indringende foto- en video-installaties die handelen over klassieke thema’s: de strijd tussen individu en staat, trauma’s en de verwerking daarvan, het verstrijken van de tijd en de invloed daarvan op de herinnering.

De solo in de Haarlemse Hallen is Koizumi’s eerste presentatie in een Nederlands museum en concentreert op drie nieuwe werken. Eén daarvan is Air, een zaalvullende serie nieuwsfoto’s waaruit de Japanse keizerlijke familie is weggeretoucheerd. Wat overblijft is leegte, omringd door stijve hofetiquette en buigende toeschouwers.

Subtiele thriller

Air is van de drie het minst interessante. Indrukwekkender is de video-installatie Today My Empire Sings (beneden te zien) en In The State of Amnesia, boven. Het werk beneden is een projectie op drie schermen over de jaarlijkse herdenking in Japan van de capitulatie in 1945. Het werk begint verstild, met beelden van een tempelcomplex, een rivier, een tuin, voorbijgangers in een metrostation, maar ontpopt zich langzaam tot een subtiele thriller. Een enkele man raakt vermorzeld tussen de voor- en tegenstanders van het keizerrijk die elkaar op deze herdenking, traditiegetrouw gewelddadig treffen.

In The State of Amnesia is een projectie die je zowel van voren als van achteren kunt bekijken: een strategie die Koizumi vaker toepast. Van voren kijk je metaforisch in het oneindig weidse hoofd van de verteller – een kalm deinende zee. Wandel je achter het scherm, dan zie je een man aan tafel. Die man is meneer Tanaka. Hij lijdt aan een stoornis in zijn korte termijn-geheugen, waardoor herinneringen, namen en woorden verrafelen naarmate de patiënt harder zoekt.

Getraumatiseerde soldaat

Tanaka heeft van de kunstenaar de onmogelijke opdracht gekregen om een ooggetuigenverslag van een Japanse soldaat in de Tweede Wereldoorlog voor te dragen. Dit ooggetuigenverslag behandelt de afschuwelijke moord op een compleet Chinees dorp door Japanse soldaten, en met name de moord op een jongetje van een jaar of drie. Tanaka begint de tekst manhaftig, al snel verliest hij grip. Hij stottert, moppert, herhaalt woorden, zoekt naar zinsverbanden, naar betekenis. Wanhoop en woede vullen zijn stem. Af en toe duikt een hele zin op als een brokje goud.

Het bijzondere aan In The State of Amnesia is dat Tanaka lijkt samen te vallen met de oorspronkelijk als onderwijzer opgeleide soldaat die in 1945 de moord op het kind moest plegen. Want Tanaka lijdt net zo hard als de getraumatiseerde soldaat. En wij als toeschouwer lijden met hen mee.