Column

Rechters te kijk zetten als volksvijand, ook dat kan

Aan de term ‘volksvijand’ had ik nog een schoolherinnering – in het Romeinse Rijk kon je tot hostis populi worden verklaard. Robespierre gebruikte de term om er kandidaten voor de guillotine mee aan te wijzen. Stalin vulde de kampen in de Goelag met volksvijanden. De nazi’s duidden joden en zigeuners er mee aan. De Stasi in Oost-Duitsland kon er ook mee uit de voeten, net als Mao Tse Tung en Pol Pot. De term volksvijand komt dus uit het totalitaire vocabulaire. De implicatie is die van verrader, van de natie, de gemeenschap. De straf is opsluiting of executie.

Vorige week heeft de Britse tabloid Daily Mail drie Britse rechters met pruik en toga te kijk gezet onder de kop ‘ENEMIES OF THE PEOPLE’. Ik was geschokt, al wist ik van de omslag naar een ‘illiberale democratie’.

In de Haagse gemeenteraad bijvoorbeeld, riep PVV-fractieleider Gerbrands deze week op om de Schilderswijk „hermetisch af te sluiten”, zodat de politie de wijk met honden kan „uitkammen” op wapens en explosieven. De eigenaren kunnen worden ‘gedenaturaliseerd en uitgezet’. Een dubbele belediging: van de inwoners van de Schilderswijk en van de rechtsstatelijke politie die als knokploeg annex militie wordt weggezet.

En toen moest Donald Trump nog tot president worden gekozen. De man die moslims om hun geloof de toegang tot de VS wilde ontzeggen, Mexicanen verkrachters noemde, beweerde dat de verkiezingen frauduleus zouden verlopen, die zei dat zijn tegenstander in de cel hoorde en dat een corrupte elite tegen hem samenzwoer.

Britse juridische professionals trokken op Twitter historische parallellen met de kop uit de tabloid. Zo ging er digitaal een Duitse krant uit 1933 rond; op de voorpagina stonden onder de term ‘Volksverräter’ ook foto’s van een aantal rechters die iets politiek onwenselijks hadden geoordeeld.

De drie Britse rechters hadden besloten dat het Britse parlement en niet de Britse regering bevoegd is te beslissen wanneer het land de EU zal verlaten. Voor de tabloidpers was dat een doodzonde. Een andere tabloid, The Sun, sprak de rechters aldus toe: ‘WHO DO EU THINK YOU ARE?’

Dat vat de kwestie overigens prima samen. Wie denk je wel niet dat je bent, bevat immers ook de vraag wie de lezer dan zelf wel niet is. Hoe zat dat ook alweer met onafhankelijke rechtspraak in een democratie? Wat zijn überhaupt de omgangsvormen in een democratische rechtsstaat, waar de macht na verkiezingen vreedzaam aan elkaar wordt overgedragen? Waar evenwicht tussen de uitvoerende, de wetgevende en de rechtsprekende macht uitgangspunt is? Waar machtsvorming (meestal) gebeurt op basis van uitruil van standpunten?

Oké, het kan af en toe knetteren en vonken in de trias politica – rechters stellen de uitvoerende macht in gebreke, wetgevers produceren gebrekkige wetten en politici overschatten hun functie of begrijpen hun rol niet altijd even goed. Het komt meestal wel weer goed, als het stof is gaan liggen en de instituties dempend hebben gewerkt.

Maar dan moet je dus wel begrijpen dat die instituties daar ook voor zijn. En wat de kern van de kwestie is. In deze zaak is het niet de vraag of het Verenigd Koninkrijk de EU wel of niet zal verlaten, maar wie daarvoor het startsein mag geven: regering of parlement. Het verwijt van de tabloids dat de rechters geen mandaat hebben omdat ze niet gekozen zijn, slaat nergens op. Juist het feit dat rechters niet gekozen zijn, verschaft hen legitimiteit.

Rechters zijn gebonden aan de wet, aan de plicht om hun keuzes te motiveren en daarbij neutraal en objectief te werk gaan. Rechtspraak bedreigt de democratie niet, nee, ze helpt de democratie juist te functioneren, juist omdat ze onpartijdig is. Dat vraagt dus van iedere burger (en journalist) die belanghebbende is bij een vonnis over zo’n ingewikkeld politiek onderwerp als de Brexit, constitutioneel besef en terughoudendheid. Maar dat zit er nu kennelijk niet meer in. Dat is pas echt zorgelijk.

Auteur is juridisch redacteur en commentator T @folkertjensma