Column

Na Brexit en Trump geen masochisme graag

Als Amerika met de verkiezing van Donald Trump een Brexit-moment beleefde – de parallellen kwamen ruim aan bod –, zijn de verschillen leerrijk. Een Britse exit uit de EU slaat een gat, maar het leven gaat door. Als de Amerikanen zich terugtrekken uit de economische en geopolitieke orde die ze sinds 1945 opbouwden is dat geen exit, maar een vernietiging. Want zij dragen het. Vandaar de mondiale ontsteltenis.

Voeg daarbij de factoren snelheid en personeel. Snelheid: de Brexit gaat nog jaren duren, terwijl Donald Trump al op 20 januari aan de knoppen zit. Personeel: in Londen viel de leiding na 23 juni niet in handen van de rechts-populistische paljas Nigel Farage (UKIP) maar van de degelijke Theresa May (Conservatieven); het Britse partijstelsel ving de klap op. De regering poogt de kiezersboodschap – Brexit means Brexit, zegt May steeds – in goede banen te geleiden. Dus is de kernvraag komende maanden: kan Trump de draai maken van de Amerikaanse Farage naar de Amerikaanse May, van oppositieclown naar verantwoordelijk politicus? Dat maakt het verschil tussen een ramp en een heikele situatie.

Hoe dan ook is het voor ons in Europa onverantwoord te hopen dat het meevalt met de nieuwe man. Trump is consistent: hij beweert al dertig jaar dat Amerika te veel betaalt voor de veiligheid van zijn NAVO-bondgenoten en dat het land zichzelf tekort deed in internationale handelsverdragen. Ook als de ruige kantjes van zijn isolationisme slijten en zijn impulsiviteit in toom wordt gehouden (twee big if’s), blijft de boodschap staan. Met een parafrase van Theresa May: „Trump means Trump”. Een egoïstischer, zich terugplooiend Amerika.

Toch mag dat geen verrassing zijn. In zachtere bewoordingen koos president Obama dezelfde lijn voor Europa’s militaire veiligheid. En ook onder Obama lieten de VS ons en de buurlanden zitten met miljoenen vluchtelingen uit het Midden-Oosten (het land nam dit jaar met veel moeite 10.000 Syriërs op).

Amerika’s terugtrekking uit Europa valt onontkoombaar te verwachten sinds het einde van de Koude Oorlog (1991).

Een kwart eeuw hebben we er al aan kunnen wennen weer zelf verantwoordelijk voor onze veiligheid te zijn – hoeveel langer is nodig? Nu briesen en piepen getuigt van onvolwassenheid. Trump is geen oorzaak maar symptoom. Anno 2016 vallen Amerika’s strategische belangen niet langer vanzelf samen met de Europese. Onze gedeelde democratische en rechtsstatelijke waarden, waar leiders à la Merkel terecht op hameren, kunnen dat gat niet volledig dichten. Dus moeten Europese landen zelf handelingsvermogen organiseren om onze plaats in de wereld te waarborgen.

Even onvolwassen als hopen dat het met Trump meevalt, is het zich bij voorbaat neerleggen bij een volgende electorale overwinning van rechts-populisten, in Nederland, Frankrijk of Duitsland. Ja, er zijn vergeten kiezers, er is onderschatte economische pijn, onrust over migratie. Wie liever wegkeek, kan dat dankzij Brexit en Trump niet meer doen. Maar na de dubbele klap geen masochisme graag. Er is nog tijd voor bijsturen, voor het vinden van antwoorden, in woord en daad. Er zijn verworvenheden die tegen de ontwrichtende golf in moeten worden verdedigd, voorop het idee van een samenleving van vrije en gelijke burgers en het lotsverbond van democratische staten in een woelige wereld.

Dat is geen kwestie van ‘establishment’, maar van overleven als beschaving.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en hoogleraar Europees recht en Europese studies (Leiden, Louvain-la-Neuve).