Meer Trump dus meer Merkel

Duitsland

Nu Trump naar het Witte Huis gaat wordt van Duitsland leiderschap verwacht. De Europese veiligheid wordt bedreigd.

Markus Schreiber/AP

Duitsland is niet zomaar geschokt, maar tot in zijn fundamenten getroffen door de verkiezing van Donald Trump tot Amerikaans president. Een nauwe band met de Verenigde Staten is sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog een van de grondslagen van de Duitse politiek. En sinds woensdag vraagt men zich in Berlijn vertwijfeld af of dat wel zo kan blijven, met Trump in het Witte Huis.

„Er zal een diepe vervreemding optreden tussen de VS en Duitsland”, voorspelde Norbert Röttgen, voorzitter van de buitenlandcommissie van de Bondsdag en partijgenoot van kanselier Merkel, een dag na de uitslag al. „De rol van Amerika in de wereld lijkt drastisch te gaan veranderen.”

Als grootste land in Europa wordt van Duitsland nu leiderschap verwacht. Na het Brexit-referendum maakte Berlijn het bijeenhouden van de EU, of wat daarvan overblijft, al tot prioriteit. Nu heeft die missie nog meer urgentie gekregen. Maar kan Duitsland die rol aan?

De band met de VS was voor de oude bondsrepubliek, en later het herenigde Duitsland, een van de pijlers van de Westbindung, de binding aan het democratische Westen. De andere pijler is de integratie in de Europese Unie.

En net nu de EU ernstig verzwakt is door de Britse keuze voor de Brexit, ziet Duitsland ook het bondgenootschap met Amerika, dat bijna zeventig jaar garant heeft gestaan voor de Europese veiligheid, ernstig bedreigd.

Bewonderaar van Reagan

Niet alleen omdat Trump twijfel heeft gezaaid over zijn bereidheid de bondgenoten te hulp te komen. Maar ook omdat hij de Russische president Poetin bewondert. Omdat hij weinig waarde hecht aan internationale afspraken (onder meer over handel en klimaat). Omdat hij weinig op heeft met allerlei kernwaarden waar het Westen voor staat. En omdat daarmee de vraag zich opdringt wat we nog kunnen verstaan onder ‘het Westen’. Het eerste buitenland dat de jonge Angela Merkel na de val van de Muur bezocht, was Amerika. Het was zomer 1990, en als DDR-burger en bewonderaar van Ronald Reagan, zag Merkel de VS als land van de vrijheid, waar ze lang van had gedroomd. Na elf jaar als bondskanselier staat ze heel wat zakelijker tegenover de VS, maar een goede transatlantische band beschouwt ze nog altijd als wezenlijk voor de stabiliteit van Duitsland en Europa.

Des te opmerkelijker dat ze woensdag in haar reactie Trump wel feliciteerde, maar meteen ook voorwaarden verbond aan voortzetting van de relatie. Ze bood hem samenwerking aan, maar wel op basis van de gedeelde waarden die decennia vanzelfsprekend waren voor beide partners, maar die ze nu voor de zekerheid toch even opsomde: „democratie, vrijheid, respect voor recht en menselijke waardigheid – ongeacht herkomst, huidskleur, geloof, geslacht, seksuele oriëntatie of politieke opvattingen”. Het was een nauw verhulde reactie op de campagne waarin Trump herhaaldelijk een loopje nam met deze waarden. Voor een bondskanselier, of enige andere leider, is het hoogst ongebruikelijk een (toekomstige) Amerikaanse president zo de les te lezen.

Of het ook verstandig was? „Ze kent haar publiek in eigen land”, zegt Almut Möller, van de European Council on Foreign Relations in Berlijn. „Duitsers zijn niet altijd grote fans van Amerika, er bestaat een diep wantrouwen. Die opsomming was bedoeld voor binnenlandse consumptie. Want Merkel beseft dat het met Trump als president een stuk moeilijker wordt om de Duitsers te overtuigen van het belang van samenwerking met Amerika.”

Zal haar belerende houding de relatie schaden? „Trump is geïnteresseerd in macht en het sluiten van deals. Hij zal er snel genoeg achter komen dat hij daarvoor in Berlijn moet zijn.”

Continent van chaos

Duitsland moet het straks misschien zonder steun van de VS stellen, maar zonder Frankrijk is Duits leiderschap amper voorstelbaar. En als volgend voorjaar Marine Le Pen de Franse presidentsverkiezingen wint, „betekent dat waarschijnlijk het eind van de Europese Unie, en dat het nationalisme terugkeert aan de macht in Europa”, waarschuwde oud-minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer deze week in het Handelsblatt. „Europa zou dan geen gebied van stabiliteit meer zijn, maar een continent van chaos.”

En Duitsland zou van zijn ankers worden geslagen. In een tijd van overal opkomend nationalisme vrezen de Duitsers zélf de spoken uit hun eigen verleden. „Nergens zou een renationalisering gevaarlijker zijn dan in dit land in het midden”, schrijft Fischer. En een eigen Duitse koers, tussen oost en west, zou bovendien „gevaarlijke illusies wekken in Moskou”.

De Duitse geschiedenis van de afgelopen twee eeuwen is wel omschreven als ‘De lange weg naar het Westen’, zoals de titel luidt van het standaardwerk van historicus Heinrich August Winkler. Het was een lange en kronkelige weg, maar zeker na de Tweede Wereldoorlog en de succesvolle hereniging was de richting duidelijk en de koers vast. Nu groeit de twijfel. Terwijl de bondskanselier verzwakt is door de vluchtelingencrisis en te maken heeft met een sterk opkomende partij, de AfD, die zich verwant voelt met Trump, Le Pen en Wilders. En bij al die onzekerheden komt nog dat Merkel, de langst zittende leider in Europa, nog niet heeft gezegd of ze volgend jaar herkiesbaar wil zijn.