Koenders: zege van Trump heeft mij niet verbaasd

Donald Trump heeft volgens minister Koenders “grillige posities” ingenomen. Maar de nieuwe Amerikaanse president zal nu moeten worden beoordeeld op zijn beleidsdaden, vindt de minister.

Koenders reageert vrijdag voor aanvang van de ministerraad op de overwinning van Donald Trump in de Verenigde Staten. Foto ANP / Lex van Lieshout

„Het is een ander type kandidaat dat gewonnen heeft, met een andere visie op buitenlands beleid. Verkiezingsretoriek moet ik serieus nemen, maar tegelijk moet ik een regering straks alleen beoordelen op zijn daden”. Zegt minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders ( PvdA) aan een tafeltje in het restaurant van de Tweede Kamer, ruim een dag na de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten. Als gevolg van een vliegtocht van meer dan 24 uur heeft hij een enorme jetlag.

Koenders was heel ver weg toen dinsdagnacht in de Verenigde Staten duidelijk werd dat Trump Hillary Clinton had verslagen. Ergens in Nieuw-Zeeland, verstoken van goede internetverbindingen, drong het nieuws maar langzaam door. Vlak voordat hij in Oakland op het vliegtuig stapte kreeg hij het definitieve bericht van Trump’s overwinning door. De voorbereide verklaring voor het geval Trump zou winnen kon uit. Daarin stelt Koenders dat Trump tijdens de campagne uitspraken heeft gedaan die „die haaks staan op hoe wij onze samenleving en wereldorde graag zien”. Maar tevens spreekt hij van de noodzaak dat de samenwerking tussen de Verenigde Staten en Europa zal worden voortgezet.

Was Trumps verkiezing ook voor u een complete verrassing?

„Het verbaasde mij niet, moet ik eerlijk zeggen. Ik geef toe, het lijkt op achteraf je gelijk willen halen, maar ik had tot de avond voor de verkiezingen het idee dat Trump zou winnen. Toen kwamen de laatste opiniepeilingen met de meerderheid voor Clinton. Op dat moment dacht ik ook: misschien redt zij het wel.”

Waarom dacht u dat Trump het zou worden?

„Omdat die beweging in de Verenigde Staten al een tijdje aan de gang was. Er is al een langer bestaande onderstroom tegen het politieke establishment die het afgelopen jaar fors is gegroeid. En daar kwam het diep gevoelde wantrouwen tegen de Clintons nog bij.”

Niet eerder kan een Amerikaanse presidentsverkiezing de buitenlandse politiek van het land zo veranderen.

„Nou… in 1980 speelde met de verkiezing van Reagan na president Carter iets soortgelijks. En ook Bush junior die Clinton opvolgde koos aanvankelijk voor een meer isolationistisch beleid. Hij is een later een andere kant op gegaan dan hij van plan was. Dat had te maken met internationale ontwikkelingen. Het leidde tot de naar mijn mening onverstandige keuze om Irak binnen te vallen.”

Dus het kan allemaal nog wel meevallen met Trump?

„Hij heeft zorgelijke uitspraken gedaan variërend van de NAVO tot en met het klimaatverdrag. Hij heeft hele grillige posities ingenomen en ik vond ook niet dat hij een vastomlijnd beleidsprogramma had. Maar iemand wordt pas afgerekend op zijn beleidsdaden.”

En wat doet Europa met die wetenschap?

„Nederland heeft samen met de Duitsers en de Hoge Vertegenwoordiger van Europa het initiatief genomen om zondagavond al met de Europese ministers van Buitenlandse Zaken te praten over de vraag wat deze verkiezingsoverwinning betekent. We moeten op essentiële onderdelen samenwerken met deze president. Mijn opvatting is dat we niet moeten afwachten maar zo spoedig mogelijk contact moeten zoeken met hem. Niet bevooroordeeld, maar wel de punten benadrukkend die wij belangrijk vinden voor Europa.”

Zoals?

„Dan heb je het over zaken als veiligheid, terreurbestrijding, migratie, en klimaat. De wereld is fundamenteel veranderd, veel meer multipolair geworden. Er ontwikkelen zich meer autocratische regimes. Daarom zijn de Verenigde Staten ook zo belangrijk. Het is van groot belang dat we samenwerken op basis van gedeelde normen en waarden. Dan gaat het over gelijkheid tussen mannen en vrouwen en over mensenrechten wereldwijd.”

Bent u bang dat daar minder aandacht voor is met Trump als president?

„Ik zeg alleen: laten we als Europa niet wachten. We moeten laten zien dat wij de trans-Atlantische betrekkingen belangrijk vinden en dat we die ook willen voortzetten omdat ze essentieel zijn in een tijd van geopolitieke instabiliteit. Het betekent ook dat wij als Europa moeten investeren in onze eigen veiligheid.”

Trump heeft daarover gezegd dat Europa zijn eigen rekening moet betalen als het hierover gaat.

„Ook los van Trump is het van belang dat Europa eigen vrede en veiligheid versterkt. We geven als Europa relatief minder uit dan een paar jaar geleden. Er moet meer in defensie en in missies worden geïnvesteerd, maar niet alles kan met militaire middelen worden opgelost.”

Ander concreet punt. Trump wil af van het klimaatverdrag.

„Dat zou een heel slechte zaak zijn. Dit verdrag was juist een doorbraak voor het milieu en een nieuwe economie. Het is een enorme inspanning geweest dit akkoord te bereiken. Het is echt van belang dat de handtekening van de Verenigde Staten hieronder blijft staan.”

Trump, Poetin, Erdogan. Is het een trend, de opkomst van de zeer uitgesproken leiders?

„Dat is een simplificatie van de wereld. Er is niks tegen sterk leiderschap. Wel iets tegen krachtig leiderschap dat niet democratisch is. Of leiderschap dat gebaseerd is op de illusie dat het volk één mening heeft. Sterk leiderschap is goed als het pluralisme verdedigt.”

Bent u wel eens bezorgd over hoe de wereld zich aan het ontwikkelen is?

„We moeten momenteel allerlei relaties herijken. Op zich is dat niet erg. Het is een tijd van transformatie in internationale verhoudingen. De Europese Unie, de NAVO, de VN kunnen nu bewijzen dat ze zich kunnen aanpassen juist als het moeilijk wordt. Natuurlijk zijn er zorgen, maar daar mag je als minister van Buitenlandse Zaken niet te lang bij blijven stilstaan. Dan wordt het werk juist meer dan ooit belangrijk.”