De man die uit de lucht viel

Migratie Zijn poging om als verstekeling in een 747 uit Afrika naar Europa te komen betaalde hij met de dood. Bram Vermeulen probeert het mysterieuze leven te reconstrueren van Carlito, een ‘afgedwaald schaap’ waar niemand graag over praat.

Foto Owen Humphreys / Hollandse Hoogte

Donderdag 18 juni 2015 is een bloedhete dag in Londen. Rond kwart voor negen in de ochtend loopt op de bovenste verdiepingen van notonthehighstreet.com, een online winkel, de temperatuur onaangenaam snel op. De conciërge van het gebouw, Michael Bentley, krijgt een telefoontje van boven of hij het probleem zo snel mogelijk kan verhelpen. Bentley checkt het display van de airconditioning maar ziet geen foutmelding.

Hij klimt de noodtrap op die naar het dak leidt waar de airconditioners staan. Beneden raast het verkeer over Kew Road door West-Londen. Aan de rand van het dak blijft Bentley staan.

Uit het gedeukte aluminium van de airconditioner steekt een been.

Ruim een jaar later neem ik de metro naar Richmond. Het is de dag waarop de lijkschouwer haar rapport zal openbaren over ‘de man die uit de lucht viel’. Zo heeft de Britse pers hem genoemd sinds hij op het dak van notonthehighstreet.com terecht kwam. Politieonderzoek heeft uitgewezen dat de man uit de ruimte van het landingsgestel is gevallen van een Boeing 747-400 van British Airways, die van Johannesburg naar Londen vloog. Geschatte hoogte waarop de deuren van het landingsgestel openden: 1.400 voet, zo’n 400 meter boven de grond.

De Britse krant The Guardian weet maanden later zijn naam te achterhalen: Carlito Vale, een 29 jaar oude Mozambikaan.

Meer dan 50 graden onder nul

Het verhaal trekt mijn aandacht. Niet omdat Carlito Vale zich als verstekeling in het landingsgestel van een vliegtuig heeft verstopt, dat is nog het minst bijzonder. Het komt zo vaak voor dat Wikipedia er een aparte pagina aan heeft gewijd. Sinds 1947 zijn er 102 pogingen geweest, op 92 verschillende vluchten. 23 procent van de verstekelingen overleefden de vlucht. Die overlevenden zaten altijd op korte vluchten, die hooguit twee uur duren. Zolang het vliegtuig onder 2.400 meter blijft, is overleven mogelijk. Daarboven daalt de luchtdruk zo ver dat ademen moeilijk wordt en de verstekeling het bewustzijn verliest.

De Boeing van British Airways waar Carlito Vale aan boord ging, vloog op ruim 8.000 meter hoogte. In de wielruimte waar Vale zich opsloot zakt de temperatuur tijdens een intercontinentale vlucht tot beneden vijftig graden onder nul. Het verhaal van Carlito Vale is om een andere reden curieus. Mozambikanen vluchten zelden naar Europa. Laat staan in de ruimte van een landingsgestel.

Mozambique is een narcostaat op de rand van bankroet, waar na 25 jaar vrede een nieuwe burgeroorlog sluimert. Sinds 2014 trokken meer dan 12.000 oorlogsvluchtelingen de grens met buurland Malawi over, zoals de regio meestal zijn eigen problemen oplost. Het andere buurland, Zuid-Afrika, is als economische regiogrootmacht de belangrijkste bestemming van Mozambikaanse arbeidsmigranten. Ruim vijftigduizend Mozambikanen werken in de Zuid-Afrikaanse mijnindustrie. In de townships rond de grote steden wekken ze zo veel jaloezie dat ze na Somaliërs de belangrijkste slachtoffers zijn van geweld tegen buitenlanders. Zoals de Mozambikaan Emmanuel Sithole, die in april vorig jaar voor het oog van de camera werd neergestoken.

Lees hier het eerste deel in de vluchtelingenserie: Vertrekken omdat het kan, niet omdat het moet

bramm2

Roze bruidstaart

En er is nog een mysterie. Na de vondst van het lijk op het dak in Richmond is aan boord van de British Airways vlucht uit Johannesburg nóg een verstekeling gevonden, meldt de Londense politie. En, hoewel fysiek ogenschijnlijk onmogelijk: hij leeft nog.

Het is voor het eerst in lange tijd dat ik in de Britse hoofdstad ben. Op station West Hampstead is Londen een Afrikaanse stad. Een Liberiaan verkoopt het metrokaartje naar Richmond. Een Nigeriaanse vrouw in de lange blauwe jas van de London Underground wijst me de weg naar het juiste perron. Ook de conducteur is een Nigeriaan.

Richmond is juist een hagelwitte wijk, van hippe koffiebarretjes en moeders die in yogalegging achter hun kinderwagens aan rennen. Boven hun hoofden de loeiende file vliegtuigen voor Heathrow. Hier zijn ze al zo dicht bij de landingsbaan dat de wielen zichtbaar uit de kleppen hangen.

Voor de receptie van notonthehighstreet.com staat een roze bruidstaart en er hangen ballonnen aan het plafond. „We hebben net onze tiende verjaardag gevierd”, zegt de conciërge.

Michael Bentley, I presume? Was hij degene die het lijk op het dak vond?

Het gezicht van de conciërge verstrakt. „We hebben besloten geen commentaar te geven op die zaak.” Nononthehightstreet.com verkoopt cadeaus, kaarten, slingers, attributen voor vrolijke dagen. De man die op het dak viel verstoorde de feestelijke stemming, lees ik op het gezicht van de conciërge. „Ons bedrijf kan er ook niets aan doen”, zegt hij. „Die man viel toevallig op ons dak. Maar laat ik u dit zeggen: het was geen geweldige dag.”

In het leven is een goede weg, en een slechte weg. Carlito nam de slechte

Vriend van Carlito, die in Nederland woont

Carlito Vale, zijn hele leven in Mozambique, de corruptie daar, de sluimerende burgeroorlog – ze hadden hier evenmin iets te zoeken als de Nederlanders aan boord van MH17 in de oorlog van Oekraïne. „It was just all very unfortunate”’, zegt de conciërge en opent de deur om aan te geven dat het gesprek ten einde is.

In de kerk van St Johns The Divine aan de overkant van Kew Road had Cedric Lee dienst op de dag dat Carlito Vale uit het vliegtuig viel. „Iedereen is behoorlijk geschrokken”, zegt hij, terwijl een overvliegend vliegtuig de glas-in-lood-ramen laat trillen. „Het is al weer even geleden dat er iemand uit een vliegtuig viel. Maar het gebeurt vaker hier. Normaal vallen ze op de parkeerplaats hierachter.”

De pastoor heeft die zondag voor Carlito Vale gebeden. Naast de ingang is een scène uit de bijbel in steen gehouwen. „Jesus falls a second time”, staat er.

bramm1

Goed doorvoed

Stipt om 14.00 uur begint lijkschouwer Kally Cheema op haar kantoor in West-Londen met voorlezen uit haar onderzoeksrapport. De patholoog noemt het slachtoffer „goed doorvoed”. Doodsoorzaak: meerdere verwondingen als gevolg van het neerkomen, waardoor het hoofd van de romp is gescheiden. „Het slachtoffer droeg geen identiteitspapieren bij zich.” Maar op een toilet op O.R. Thambo International Airport in Johannesburg vond de Zuid-Afrikaanse politie een Mozambikaans paspoort. Daaruit blijkt dat Carlito Vale in 1986 is geboren in Beira, de tweede stad van Mozambique.

De lijkschouwer bevestigt dat een andere man van 24 jaar in het vliegtuig is gevonden. „Hij kon bevestigen dat Carlito Vale degene was met wie hij een paar dagen eerder in het vliegtuig was gekropen. Het DNA van de dochter van het slachtoffer bevestigde dat het om Carlito Vale gaat”, aldus de lijkschouwer.

De eenzame verstekeling blijkt dus een gezin te hebben gehad. Op Facebook duikt zelfs een foto op van een lachende Carlito met een vrouw. Op zijn trui staat ‘London’.

In het paspoort van Carlito Vale vindt de Zuid-Afrikaanse politie nog een aanwijzing: een visum voor de Verenigde Staten uit 2001. The Guardian maakt bovendien melding van ‘een vriend in Nederland’. Een Mozambikaan.

Na een lange zoektocht weet ik hem op te sporen. We spreken af in een snackbar tegenover het treinstation van een kleine provinciestad in het oosten van Nederland. Hij is achterdochtig over de motieven van de aandacht voor zijn vriend en wil niet met zijn naam in de krant. Hij zegt dat hij legaal in Nederland is, en getrouwd is met een Nederlandse vrouw. „Wat Carlito heeft gedaan, deugt niet”, zegt hij. „In het leven is er een goede weg, en er is een slechte weg. Carlito nam de slechte weg.”

De twee leerden elkaar kennen in een weeshuis in Beira, opgericht door een streng-christelijke Amerikaan. Er wonen dertig jongens zoals zij, in leeftijd variërend van negen tot achttien jaar. Carlito’s vader is onbekend. Zijn moeder leeft nog, maar is geestelijk gehandicapt.

In 2001 gaat Vale voor een religieus zomerkamp naar de Verenigde Staten. „Hij was de eerste in het weeshuis die naar Amerika ging. Als je zo’n kans krijgt, dan heb je enorm geluk gehad. We waren allemaal enorm jaloers op hem. Hij heeft zoveel kansen gehad om het juiste pad te nemen. Maar hij wilde altijd de verkeerde afslag.”

Carlito krijgt werk in een koelhuis in Beira.

Het weeshuis verliest hem uit het oog nadat hij illegaal naar Zuid-Afrika is gereisd. Later reist hij, ook illegaal, naar Oeganda. Daar wordt hij gepakt door de autoriteiten en uitgezet.

Het laatste contact is drie jaar geleden als Vale zijn vriend in Nederland e-mailt. Hij wil ook naar Nederland. Maar daarna loopt het spoor dood.

„Ik heb hem aangeraden bij de ambassade een visum aan te vragen. Hij wilde op een toeristenvisum komen om hier te werken”, zegt zijn vriend. Dan pauzeert hij. Hij is boos. „De mens moet op zijn plek blijven”, zegt hij zonder een greintje ironie. „Hij moet blijven in het land waar hij geboren is. Het verhaal van Carlito kan beter niet verteld worden. Anderen zullen hem na willen doen. Jullie journalisten zijn altijd op zoek naar de slechte verhalen in Afrika. Waarom schrijf je niet over iets positiefs?”

bramm3

Geïrriteerd

Ik bel met het weeshuis in Beira. De Amerikaanse eigenaar neemt op. Hij is al even geïrriteerd over de aandacht voor Carlito. Onder geen beding wil hij dat zijn naam of die van het weeshuis wordt genoemd. „Wat valt er nog te zeggen? Carlito was not a good boy.” Dan hangt de Amerikaan op. Als een schaap uit de kudde van het goede pad geraakt, is hij geen woord meer waardig.

De overlevende verstekeling wordt vastgehouden in het Harmondsworth detentiecentrum bij vliegveld Heathrow. De Britse politie wil niets kwijt over zijn gezondheidstoestand. Een hulporganisatie die zich ontfermt over illegalen bevestigt dat hij uit het ziekenhuis is ontslagen, waar hij direct na de vlucht is opgenomen. Niemand kent zijn naam, noch zijn nationaliteit, of men mag die niet prijs geven.

Een verzoek om de gedetineerde te bezoeken, wordt niet ingewilligd. Als overlevende verstekeling op een intercontinentale vlucht is hij een gevaar voor de hele luchtvaart. Als zijn overlevingsstrategie bekend wordt, zullen velen immers zijn methode willen navolgen. De overlevende verstekeling moet, net als Carlito Vale, worden verzwegen en vergeten.

Zondag bij de VPRO deel 2 van de reisserie De Trek, waarin Bram Vermeulen 4 hoofdrolspelers in het debat over migratie portretteert. ‘De Xenofoob’, NPO2, 20.15 uur. Kijk de tweede aflevering hier terug en de eerste aflevering hier.