Middeleeuwse lepra in eekhoorns

Infectieziekten

Rode eekhoorns in Schotland en Engeland blijken besmet met leprabacteriën.

Een eekhoorn met lepra. Het dier heeft duidelijke zwellingen. Foto Catherine Clark

Lepra waart nog rond in Europa. Dit keer zijn niet mensen het slachtoffer, maar eekhoorns. Een hoofdzakelijk Brits onderzoeksteam heeft ontdekt dat zieke eekhoorns in Groot-Brittannië dezelfde leprabacteriën dragen als leprozen in de Middeleeuwen. Donderdag beschreven ze hun bevindingen in Science.

De ontdekking komt als een verrassing. Microbiologen gingen er eigenlijk van uit dat lepra in West-Europa rond de zestiende eeuw was uitgeroeid. De ziekte is waarschijnlijk van mens op eekhoorn overgesprongen.

Lepra is een huid- en zenuwziekte die veroorzaakt wordt door leprabacteriën. Doordat de bacterie zenuwen aantast, ontstaan jeukende, pijnlijke of juist gevoelloze plekken op de huid. In het gezicht kunnen gezwellen ontstaan die soms gaan zweren.

Een lepra-infectie is tegenwoordig goed te behandelen met een combinatie van antibiotica. Toch raken wereldwijd nog jaarlijks 220.000 mensen met lepra besmet, vooral in Zuidoost-Azië, Latijns-Amerika en Afrika, in gebieden met slechte hygiëne.

Sinds 2006 zijn er in Schotland af en toe eekhoorns gevonden met een lepra-infectie. Bij geïnfecteerde eekhoorns vallen haren uit, en er groeien zwellingen op snuit, oren en pootjes. Nadat zieke eekhoorns in Schotland waren opgemerkt, zijn er ook eekhoorns met lepra aangetroffen op Isle of Wight en op Brownsea Island, in het zuiden van Engeland.

Twee soorten lepra

Bij nader onderzoek aan 110 eekhoornkadavers uit Ierland en Groot-Brittannië bleken zowel zieke als op het oog gezonde eekhoorn met leprabacteriën besmet. DNA-onderzoek wees uit dat het ging om twee verschillende leprabacteriën.

Een van die bacteriën was er al lang, maar is pas in 2008 ontdekt: Mycobacterium lepromatosis. Deze bacterie veroorzaakt bij mensen de besmettelijkste vorm van lepra. De bacterie komt vooral voor in Mexico en het Caraïbische gebied. Het is niet duidelijk hoe eekhoorns deze bacterie hebben opgelopen.

De grote verrassing was de vondst van een tweede leprabacterie, bij eekhoorns van Brownsea Island: Mycobacterium leprae, veroorzaker van de ‘klassieke’ vorm van lepra die in West-Europa sinds de Middeleeuwen zou zijn uitgeroeid. Dat scenario moet nu misschien worden herzien: op Brownsea Island bleef de bacterie bestaan, met eekhoorns als gastheer. De DNA-volgorde van de eekhoornlepra was nagenoeg identiek aan een bacteriesequentie die werd geïsoleerd uit het skelet van een lepraslachtoffer dat rond 1290 werd begraven in Winchester, op 70 kilometer van Brownsea Island.

Onderzoekers opperen dat eekhoornlepra een antroponose is: een ziekte die van mens op dier is overgesprongen. Het is niet ondenkbaar dat, andersom, mensen lepra opliepen via een eekhoorn: nog geen 200 jaar geleden werd op eekhoorns gejaagd vanwege hun rode vacht en vlees.

Nederlandse eekhoorns lijken vrij van lepra. „Sinds die berichten uit Engeland kwamen, houden we het goed in de gaten, maar we hebben het nooit kunnen aantonen”, zegt Marja Kik, patholoog exoten bij het Dutch Wildlife Health Centre. In 2014 en 2015 stierven opvallend veel Nederlandse eekhoorns, maar die dieren leden aan toxoplasmose, stelden Kik en haar collega’s vast. Toxoplasmose is een parasitaire ziekte die wordt overgedragen door katten.