Recensie

Liefde predikt de verdachte boeddhist

India

In zijn ‘oosterse roman’ Akbar predikte P.A.S. van Limburg Brouwer verdraagzaamheid. Wat gebeurt als je die toepast in India?

Graftombe van

Verdraagzaamheid in romanvorm, dat is kort samengevat wat de politicus en romanschrijver P.A.S. van Limburg Brouwer (1829-1873) nastreefde met zijn roman Akbar (1872). Er zijn er die naar minder streven, maar niet Van Limburg Brouwer. In de politiek hield hij verhalen dat er meer kennis van het oude India moest komen, van het Sanskriet en überhaupt van niet-westerse culturen. De meesten keken hem daarbij glazig aan. Met Akbar schreef hij een verhaal over een krijgsjongen die in het rijk van Akbar de Grote komt. Liefde, ontrouw, een complot en reiniging van geest dragen het verhaal. Ondertussen worden er flink wat vraagtekens geplaatst bij godsdiensten die weliswaar altruïsme prediken, waar in de praktijk echter weinig van terechtkomt.

Deze ideeënroman en zijn roep om verdraagzaamheid door kennis van elkaars culturen leidde ertoe dat Van Limburg Brouwer in zijn tijd ‘verdacht’ werd van boeddhisme. Zelf maakte de auteur niet meer mee of het iets werd met zijn ideeën: hij overleed een jaar na verschijning aan de tering.

Het opvallende aan het boek, waaruit veel kennis van het India van de 16de eeuw blijkt, is dat Van Limburg Brouwer zelf nooit in India is geweest. Alles wat hij dus opschrijft is gebaseerd op studeerkamerkennis. Daar kom je vandaag de dag niet meer zo makkelijk mee weg. Dat is ook wat Casper Luckerhof deels inspireerde om wel naar India te vertrekken. Hoewel hij er al enkele malen was geweest, ging hij nu met Akbar in de rugzak die kant op. Ondertussen kon hij zo mooi van zijn liefdesverdriet afkomen.

In Een eenzame bruggenbouwer komen de denkwereld van Van Limburg Brouwer en de praktijkervaringen van Luckerhof samen. Een studeerkamergeleerde en een jongen uit de praktijk op pad, ook al zit er tussen de twee anderhalve eeuw verschil. De vraag is natuurlijk of de praktijk iets toevoegt aan de theorie.

Ja en nee. Luckerhof stoft de bijna vergeten geschiedenis van Akbar knap af. Over Van Limburg Brouwer is weinig bekend, maar wat zijn ideeën waren en wat hij wilde, wordt goed opgeschreven en knap gekoppeld aan wat andere indologen uit die tijd dachten en schreven (waarbij opvallend genoeg een grote rol was weggelegd voor het zo goed als kolonieloze Duitsland, een land dat eenmaal als kolonisator in de praktijk vooral over kwaliteiten beschikte om oorspronkelijke bewoners zo snel mogelijk over de kling te jagen). Luckerhof doet dat met een groot gebaar, maar weet de ideeën vooral mooi samen te brengen.

Wanneer Luckerhof in Agra aankomt, waar het centrum van het rijk van Akbar zat, is hij teleurgesteld. Hij had gehoopt de bedwelming te ervaren die Van Limburg Brouwer neerzet, maar ergernis over de drukte en de goorheid overwint het. Het is een geslaagde passage waar theorie en praktijk samen komen.

Helaas kan dat niet van alle ervaringen gezegd worden, daarvoor is de reis die Luckerhof maakte te gewoon, en wanneer hij muntthee gaat bestellen vraag je je af of hij zich voldoende in zijn bestemming heeft ingeleefd. Zijn poging iets ‘los te laten’ van de wereld en telkens teruggeworpen te worden op de dagelijkse realiteit stijgen niet echt uit buiten boven de gemiddelde reisroman over India. Platitudes over oost en west, die dan culmineren in een zin als: ‘Wij, hij [Van Limburg Brouwer] en ik, proberen, op onze eigen manier, een brug te slaan tussen Oost en West’ doen het verhaal evenmin goed.

De studeerkamergeleerde met idealen, versus de man in het veld: die moeten niet samen komen in semidiepe gedachten, maar in het uitvoeren van de ideeën. Wanneer Luckerhof naar het hoofdkwartier van de Ramakrishna-beweging in Belur Math gaat, wordt het hoogtepunt van dat uitvoeren bereikt. Luckerhof praat met een monnik die alle andere vormen van filosofie behalve die van Ramakrishna afwijst. ‘Men pretendeert wel met iets “universeels” bezig te zijn, maar zodra de goddelijke openbaring van het een of ander niet wordt erkend, zijn de rapen gaar,’ staat er dan. In de middag wordt hem verdere toegang ontzegd: Luckerhof was zich vergeten te melden omdat hij in slaap was gevallen. ‘Je aanwezigheid verstoort onze hele gemeenschap. Ik wil dat je hier vanavond nog weggaat.’ Verdraagzaamheid blijkt toch meer iets voor de studeerkamer.