Kiesmannen

Bij elke Amerikaanse presidentsverkiezing probeer ik opnieuw om het kiessysteem van de Verenigde Staten te begrijpen, maar ik blijf het erg ingewikkeld vinden. Je moet geregistreerd staan als kiezer, anders kun je niet stemmen. De miljoenen inwoners van onder meer Guam, de Virgin Islands en Puerto Rico zijn officieel Amerikanen, maar zij mogen niet stemmen, tenzij ze naar de VS verhuizen.

Een presidentskandidaat kan de meeste stemmen krijgen – de popular vote – maar toch verliezen, want een nieuwe president wordt niet door het volk maar door kiesmannen gekozen. Uiteindelijk gaat het erom dat een kandidaat per staat de meeste kiesmannen wint, want voor verreweg de meeste staten geldt: the winner takes it all (de winnaar krijgt de stem van alle kiesmannen).

Wellicht voelt dit allemaal heel democratisch als je bent opgegroeid ‘in the greatest democracy in the world’, maar mij is het zo vreemd dat ik het nauwelijks kan onthouden: bij iedere ronde ben ik opnieuw verbaasd.

Ik vroeg me af of kiesman een woord is dat wij uit het Amerikaans-Engels hebben geleend, maar dat blijkt niet het geval te zijn. Het is in het Nederlands al in 1588 opgetekend, toen Noord-Amerika nog niet was gekoloniseerd. Kiesman betekende toen ‘scheidsman’ of ‘arbiter’. Kennelijk kon zo’n man indertijd ergens een knoop over doorhakken.

Later kreeg kiesman nog een tweede betekenis, namelijk ‘kiesgerechtigd man, lid van een kiescollege’. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal, het wetenschappelijke woordenboek van het Nederland, geeft als voorbeeld een zin uit 1925 uit het Staatsblad van Nederlandsch-Indië. Het gaat daar over „de kiesmannen van het district Pandeglang”.

In oude Nederlandse teksten is kiesman het vaakst gebruikt voor leden van kiescolleges in het buitenland, onder meer in Frankrijk, Beieren en natuurlijk in de Verenigde Staten. Wij horen de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen nu net zo snel als de Amerikanen zelf, maar vroeger gingen daar een paar dagen overheen. Zo schreef de Arnhemsche Courant op 10 november 1876 (vandaag precies 140 jaar geleden): „Eergisteren hadden in de Unie-staten de verkiezingen plaats van kiesmannen voor de presidentskeuze. Te Nieuw-York was de beurs gesloten. Het aantal stemmers was buitengewoon groot. Aanvankelijk waren in den Staat Nieuw-York de republikeinen, die Hayes kandidaat hebben gesteld, in de meerderheid. Later op den dag sloeg de kans naar de zijde der democraten over, die voor Tilden zullen stemmen.”

Een dag later meldde deze krant: „Het is nog altijd niet beslist – tot nog toe heeft de telegraaf het berigt der beslissing althans niet gebragt – of de democraat Tilden, dan wel de republikein Hayes tot president der Vereenigde Staten van Amerika zal gekozen worden.”

De democraat Samuel Tilden (1814-1886) kreeg ruim 50 procent van de stemmen (hij won de popular vote), dus in een land met een directe democratie zou hij president zijn geworden. Maar de republikein Rutherford B. Hayes (1822-1893) kreeg de meeste kiesmannen achter zich en daarom werd hij de 19de Amerikaanse president.

Onder historici staat de verkiezing van 1876 bekend als ‘de meest omstreden en controversiële presidentsverkiezing in de Verenigde Staten’, maar ik heb de indruk dat er zojuist een nieuw record is gebroken.