‘Extreme zorgen’ van EU over Turkije

Kandidaat-lidmaatschap

De EU oordeelt in een nieuw rapport hard over Turkije. De twijfel groeit. Lidmaatschap raakt steeds verder uit zicht.

Toenmalig Foto Umit Bektas/Reuters

Turkije dreigt het uitzicht op EU-lidmaatschap te verliezen. In een woensdag gepubliceerd voortgangsrapport uit de Europese Commissie vernietigende kritiek op de Turkse omgang met mensenrechten. Eurocommissaris Hahn (Uitbreiding) spreekt van „serieuze achteruitgang van de rechtstaat”, in de nasleep van de recente poging van een deel van het leger om de macht te grijpen.

De deur dichtgooien wil de Commissie echter niet. Kati Piri (PvdA), rapporteur namens het Europees Parlement over Turkije, vindt dat onbegrijpelijk. „We blijven graag in dialoog met de Turkse regering, maar nu doorpraten over toetreding tot de EU is niet geloofwaardig”, zegt zij. „Als het land kiest voor herinvoering van de doodstraf is zelfs ieder verder overleg over EU-lidmaatschap van de baan.” Ook de liberale fractie in het Europarlement vindt het tijd de onderhandelingen te schorsen.

Het lidmaatschap kwam in maart dit jaar weer in beeld, toen de EU met Turkije afspraken maakte over het tegenhouden van vluchtelingen in ruil voor 6 miljard euro aan bijstand voor opvang in Turkije zelf. Onderdeel van het akkoord was het herstarten van de al jaren vastgeroeste onderhandelingen over toetreding en het afschaffen van de Europese visumplicht voor Turken. In zijn rapport prijst de Commissie Turkije voor de „buitengewone inspanningen om onderdak te bieden aan 2,7 miljoen vluchtelingen uit Syrië en Irak”.

De couppoging van 15 juli, met 241 doden, werd destijds veroordeeld door de EU. Maar de „omvang en het collectieve karakter” van de maatregelen die Erdogan sindsdien heeft genomen tegen vermeende tegenstanders baren de EU grote zorgen. Tienduizenden mensen zijn zonder proces ontslagen, geschorst en gearresteerd. Hahn wil blijven onderhandelen, maar de twijfel knaagt. „Ik moet toegeven dat ik vandaag niet zo zeker ben of het nog steeds kan.”

Aan de publicatie van het rapport ging een felle woordenstrijd vooraf. Dinsdag zei Federica Mogherini, de baas van de EU-diplomatie, de ontwikkelingen in Turkije „extreem zorgelijk” te vinden en riep ze Ankara op „de eigen parlementaire democratie te beschermen”, alsook het recht op een eerlijk proces. Ankara beschuldigt EU-landen er juist van terroristen de hand boven het hoofd te houden waardoor ze aanslagen in Turkije kunnen voorbereiden.

Ook Commissievoorzitter Juncker haalde uit, met betrekking tot de beloofde visumliberalisatie. Een van de EU-eisen is dat Turkije zijn terrorismewetgeving in lijn brengt met de Europese. Dat lag al gevoelig in Ankara, maar sinds de coup helemaal. De antiterreurwet wordt intensief gebruikt en precies op de manier die de Commissie vreest: door er de vrijheid van meningsuiting mee in te perken. „We hebben Turkije nodig, maar we kunnen ons belangrijkste principe niet opgeven”, aldus Juncker.

In het rapport worden de massale arrestaties veroordeeld van rechters, politieagenten, militairen, ambtenaren, academici, leraren, advocaten, journalisten en ondernemers. Ook is er kritiek op wetgeving om de immuniteit van politici op te heffen, wat die recent leidde tot arrestaties van topstukken van de pro-Koerdische HDP-partij. Ook spreekt de Commissie van „zeer ernstige verslechtering van de veiligheidssituatie” in het zuidoosten van Turkije en van ernstige beschuldigingen van mensenrechtenschendingen en van het disproportionele gebruik van geweld” in dat deel van het land.

De kritiek landt slecht bij de Turkse regering. Die vat het rapport op als het zoveelste bewijs dat er in het Westen geen enkel begrip is voor de moeilijke situatie waarin Turkije zich bevindt. Volgens minister voor EU-zaken Ömer Çelik maakt Turkije een buitengewone periode door „die geen precedent kent in de wereldgeschiedenis”, doordat meerdere terreurorganisaties het land tegelijk bedreigen. Daaronder IS vanuit Irak en Syrië en de Koerdische guerrillaorganisatie PKK. Commentatoren roepen de EU op om juist in moeilijke tijden de banden te versterken en Turkije niet in de steek te laten.