Recensie

De ongelukkige, Zweedse huisvrouw

Zonder plot schrijven, en toch meeslepend. Dagelijkse beslommeringen in detail evoceren, boeiend en levendig. Dat is het geheim van de Zweedse schrijfster Kristina Sandberg (1971). Ze schreef een trilogie over Maj Berglund, waarvan twee delen nu zijn vertaald met de veelzeggende titels Leven tot elke prijs (2014) en Zorgen voor het gezin (2012).

In de boeken keren we terug in het hart van de 20ste eeuw, van de jaren dertig tot de jaren zestig. Met Zorgen voor het gezin (dat eigenlijk heet Zorgen voor jezelf) bevinden we ons in de jaren veertig, in Stockholm, waar de 21ste eeuw ver weg is. Maj is een huisvrouw die al haar tijd wijdt, of sterker: moet wijden, aan het huishouden, het gezin, haar iets oudere man Thomas, aan koken, schoonmaken en het leven in balans houden. Ze komt van het platteland, Örnsköldsvik, een stille plaats aan de kust van Midden-Zweden.

De Tweede Wereldoorlog is in volle gang, haar man Thomas wordt onder de wapenen geroepen, maar de echte rauwe oorlog is ver weg. De zorgelijke Maj, een mooie variatie op de titel, heeft zichzelf tot grote taak gesteld het huishoudelijke leven volmaakt te laten draaien en te zorgen voor het levensgeluk van haar beide kinderen, Lasse en Anita. Ze vecht tegen ziektes in haar familie en tegen het alcoholisme van haar man als hij terugkeert uit de oorlog. Keukenkastjes en de spullen die tot het Zweedse huishouden behoren, krijgen volop aandacht: steelpannetjes, gardes, de molen voor de bonen, houten lepels. Door de wanhopige nauwgezetheid van Sandberg krijgt haar boek een hallucinerend, bedwelmend karakter. Toch is Maj veel meer dan alleen een aan huis gekluisterde vrouw. Haar toenemende wanhoop wordt prachtig weergegeven.

Mooi is ook de passage is waarin Maj op een middag voor haar echtgenoot door de kamer ‘zweeft’ in een nieuwe galajurk. Maar in plaats van trots en uitdagend te zijn in haar jurk, kijkt ze naar zichzelf als met de spiedende ogen van haar man: heeft ze haar wenkbrauwen niet te zwart opgemaakt, of is het juist ‘geraffineerd’? In het huishoudelijke relaas schuilen parels van observatiekunst, vooral over het fragiele evenwicht tussen eigenbelang en gezinszorg. Maj verbijt zich als ze aan haarzelf denkt, want ze is zo bang dat het gezin verbrokkelt.

Het is hartverscheurend om te lezen dat het doen van bijvoorbeeld de witte was een hele dag duurde. Waaraan denkt een vrouw dan? Ze twijfelt aan zichzelf als moeder, aan zichzelf als minnares, aan zichzelf als dochter van haar moeder. In de eindeloze reeks zorgende handelingen spelen Majs overwegingen en gedachten de hoofdrol. Ze wil ‘prijzenswaardig’ zijn, wil dat haar dochter er ‘netjes’ uitziet. Die twee woorden alleen al roepen een tijd op die voorbij leek te zijn, totdat Sandberg met haar mooie creatie kwam: Maj Berglund, huisvrouw.