Cultuur

Interview

Interview

‘Büch zag roem als medicijn voor het leven’

Interview Eva Rovers

Dat Boudewijn Büch een groot deel van zijn leven bij elkaar verzon wist zijn biografe al toen ze begon. „Natuurlijk krijg je met iemand te doen.”

Boudewijn Büch (1948-2002) stuurde zijn vrienden voorafgaand aan zijn 21ste verjaardag een aankondiging van zijn eigen zelfmoord. Later beweerde hij dat het kind van een vriendin van hem zijn zoon was. Hij vertelde zijn vrienden dat de moeder van het kind een alcoholiste was die de jongen verwaarloosde, later zei hij dat het kind was gestorven. Hij presenteerde zich als homoseksueel, hoewel hij op vrouwen viel. Hij deed of hij pedofiel was om extra aandacht voor zijn eerste dichtbundel te genereren. Over zijn vader vertelde hij dat deze een oorlogsheld was die zelfmoord had gepleegd. Hij beriep zich op opleidingen die hij nooit had gevolgd. Bij een bezoek aan een concentratiekamp brak hij in snikken uit wegens zijn daar vermoorde ooms en tantes, maar hij had geen joodse familie. Hij werd failliet verklaard. Hij verzekerde zijn vrienden dat hij keelkanker had, maar stierf uiteindelijk alleen thuis aan een hartaanval.

De meeste van bovenstaande levensfeiten waren al bekend toen Eva Rovers, die eerder het leven van kunstverzamelaar Hélène Kröller-Muller te boek stelde, werd aangesteld als biograaf van de schrijver en televisiemaker Boudewijn Büch. In de eerste jaren na diens dood werden zijn mystificaties ruimschoots onderzocht door Rudie Kagie en Frans Mouws. De conclusie: hij had iedereen (publiek, vrienden en wellicht ook zichzelf) jarenlang voor het lapje gehouden. Veel daarvan was al jaren eerder door Büchs broer Patrick verteld aan De Telegraaf, maar daar kraaide bij zijn leven geen haan naar. „Ik ben wel blij dat veel van die onthullingen al gedaan waren voor ik begon”, zegt Rovers (37) thuis, met een weids uitzicht over het centrum van Amsterdam. „De sensatie hadden we al gehad. Het gevaar bij een figuur als Büch is dat je alle verhalen gaat uitspellen en zeggen wat er wel en niet waar is. Daar kun je het fenomeen niet mee grijpen.”

Wie was dat fenomeen dan?

„Ik denk dat het een jongen was die door het gezin en de tijd waar hij opgroeide en door zijn karakter, met het vertellen van verhalen grip kon krijgen op het leven. De pijnlijke kanten ervan kon behappen door ze groter te maken, te romantiseren en er dan een grap over te maken.”

Een jongen? Draait het om zijn jeugd?

„Het gezin was heel belangrijk. Hij was de middelste in een gezin van vijf jongens. Zijn vader was bij vlagen heel agressief en was katholiek op een wijze die grensde aan godsdienstwaanzin. Boudewijn probeerde de harmonie te bewaren door leuke en vrolijke verhalen te vertellen. Dat is hij eigenlijk altijd blijven doen. Hij was duidelijk de zoon van zijn vader. De manier waarop hij fan kon zijn, hoe hij kon dwepen met bijvoorbeeld Mick Jagger, lijkt op de manier waarop zijn vader met geloof omging. Die heeft ooit eigenhandig de ümlaut op Büch aangebracht om zijn naam extra cachet te geven. It runs in the family. Die vader had een groot avonturier willen zijn, maar was zijn hele leven ambtenaar van de sociale dienst.”

Die ambitie had zijn zoon ook.

„Büch wilde een groot dichter en schrijver worden, want, zo dacht hij, dan word ik beroemd en dan word ik gelukkig. Zijn verhalen brachten hem veel, maar keerden zich uiteindelijk tegen hem. Hij schiep een monster van Frankenstein, dat hem heel veel succes bracht, maar hem ook heel eenzaam maakte. Hij kon zijn masker nooit meer laten zakken, bij niemand. Dat maakt hem bijna tot een romanpersonage.”

Büch wilde een groot dichter en schrijver worden, want, zo dacht hij, dan word ik beroemd en dan word ik gelukkig.

Al op zijn achttiende richtte Büch zich in zijn dagboeken tot zijn toekomstige biograaf. Was dat literaire ambitie, of waren die boeken uiteindelijk alleen een middel om beroemd te worden?

„Ik denk niet dat hij die echte drang om te schrijven had. Hij was altijd bezig met het bereiken van publiek. De reden dat hij zijn eerste bundel een sterke pedofiele thematiek meegaf was omdat hij reuring wilde veroorzaken. Niet omdat hij met pedofilie worstelde. Roem zag hij als medicijn voor het leven, literatuur was middel.”

Zoveel verwarring zaaien over iets zo persoonlijks als je seksuele geaardheid gaat ver.

„Hij heeft werkelijk zijn best gedaan om homo te worden. Dat leek hem interessant. Maar alle mannen die ik sprak, vertelden me hoe ongemakkelijk het was met hem in bed. Altijd als er op de deur werd geklopt, leek hij opgelucht dat het onderbroken werd.”

De tekst gaat verder na de video

Zijn reviaanse gekoketteer met pedofilie werd in de jaren zeventig als boeiend gezien. Nu is het biografisch gezien explosief materiaal.

„Hij heeft dagboeken vol opgewonden beschrijvingen over jongetjes geschreven, maar die zijn allemaal erg literair. Ik vermoedde snel dat het spel was, maar ik wilde het al precies weten. Eigenlijk zeggen alle jongens met wie hij omging dat hij een soort grote broer was, die naar dagelijkse jongensdingen vroeg – alsof hij niet wist hoe het was om een jongen te zijn. Ik denk dat daar zijn eigenlijke verlangen zat, daar heeft hij de pedofilie overheen gegoten. Het was niet seksueel.”

Dacht hij zelf dat hij een groot schrijver zou worden?

„In het begin wel. Hij had ook grote capaciteiten, maar hij miste het zitvlees om iets echt bijzonders te maken. Büch had ook geen geduld om zijn teksten te verbeteren. De omslag kwam bij het verschijnen van De kleine blonde dood. Daarvoor kreeg hij veel hulp van zijn redacteur Emile Brugman. Hij was ervan overtuigd dat het het beste was wat hij in zich had, het boek moest zijn Jonge Werther worden. Maar het werd geen meesterwerk. Het beste wat hij kon maken, was geen Goethe. Ik denk dat dat een omslagpunt was.”

Ook aan zijn vrienden vertelde Büch dat hij een kind had – en later dat het jongetje was gestorven. Was dat strategie, of was het improvisatie?

„Ik denk een combinatie. In zijn dagboek maakte hij al lang toespelingen op de dood van zijn zogenaamde zoon, maar hij heeft dat niet tot de uiterste consequentie doorgedacht. Hij geloofde oprecht dat het verhaal afgelopen zou zijn met de mededeling dat het jongetje gestorven was. Hij had er geen rekening mee gehouden dat zijn vrienden op de stoep zouden staan om hem te troosten en aan te bieden mee te gaan naar de crematie. Daardoor moest hij het verhaal zijn hele leven blijven vertellen.”

Hij had ook grote capaciteiten, maar hij miste het zitvlees om iets echt bijzonders te maken.

Tijdens het lezen dacht ik: is deze man nu een patiënt of een schoft?

„Zijn dat de twee opties? Ik vond het allemaal toch ook heel ingenieus, een bizar spel. Ik wil niet te snel een oordeel vellen. Wat Büch aan onwaarheden vertelde, was vervelend voor andere mensen. Ik kan waardering opbrengen voor de compromisloosheid. Hij wilde van zijn leven een kunstwerk maken. Daarin was hij te uitgekookt om dat het gevolg van een aandoening te laten zijn, dan was hij veel eerder de regie kwijtgeraakt.”

Hij versleet al zijn vrienden. Was hij zich bewust van dat patroon?

„Ik geloof niet dat Büch erg aan zelfreflectie deed. Het was een manier om te overleven. Hij was druk om liefde en aandacht te krijgen, maar echte vriendschap vergt óók openheid. Hij bond mensen met de verhalen die hij vertelde, maar als ze te dichtbij kwamen, sloeg hij de deur dicht. Aan het eind van zijn leven had hij alleen de mensen met wie hij werkte.”

Hij ging van dichter naar romancier naar televisiemaker naar eenzaam verzamelaar. Dat is tragisch.

„Ik heb geprobeerd distantie te houden, uiteindelijk wordt iemand een soort romanpersonage… Nee, laat ik er niet omheen praten. Natuurlijk krijg je met iemand te doen. Als je ziet hoe hij mensen aan de kant schuift, duizenden boeken zijn boekenpaleis binnensleept, en zich opsluit met dingen die niet terugpraten. Dan krijg je met iemand te doen; ook als hij het er zelf naar heeft gemaakt.”

Uiteindelijk was tv zijn grote talent.

„Absoluut. Op televisie was Büch revolutionair. Zijn programma ging over boeken, maar hij maakte het voor mensen die niet per se lazen. Hij durfde zich in een jurk te hullen om een boektitel uit te beelden. Er was geen grens meer tussen hoge en lage cultuur. Vaak werd je over het boek niet veel wijzer, maar in het archief zitten allemaal brieven van mensen die door hem Goethe zijn gaan lezen. Wie krijgt dat voor elkaar? Toen zijn programma De wereld van Boudewijn Büch stopte, stortte hij in. Hij knapte pas weer op toen bij Barend en Van Dorp weer over zijn verzameling mocht vertellen.”

Wat weinig mensen wisten, is dat hij officieel failliet is verklaard.

Hij wilde hoe dan ook een biografie. Dat is gebeurd, maar daarmee klap je hem wel helemaal binnenstebuiten – en dat was juist zijn grootste angst.

„Dat gaf hem een flinke psychische knauw. En hij werd er jarenlang door opgejaagd. Hij heeft zich een slag in de rondte gewerkt; hij had gewoon geld nodig.”

Op zijn 53ste kreeg hij een hartaanval. Heeft hij zich doodgewerkt?

„Hij at slecht, sliep weinig en had veel stress. Hij was een hypochonder, die in zijn dagboek altijd klaagde over oor- en keelpijn. In de laatste maanden van zijn leven ging het ineens heel concreet over hoge bloeddruk. Hij wist dat zijn vader aan een hartaanval was gestorven. Maar hij werkte gewoon door: ik heb het idee dat hij besefte dat hij ziek was. Ik weet vrij zeker dat hij geen zelfmoord heeft gepleegd, maar hij voelde wel iets aankomen.”

Wat had hij zelf van deze biografie gevonden?

„Hij wilde hoe dan ook een biografie; dat zie je aan zijn dagboeken. Dat is gebeurd, maar daarmee klap je hem wel helemaal binnenstebuiten – en dat was juist zijn grootste angst.”