Opinie

Trumps gedachtegoed is geen rare oprisping

President Trump zal de Verenigde Staten de komende vier jaar verder verscheuren, schrijft . Dat vraagt om engagement. „Echt engagement, geen ontsteld getwitter.”

©

Wat nog geen twee weken geleden als een onwerkelijk horrorscenario gold – stel je voor dat de polls en de pundits, net als bij de Brexit eerder dit jaar, het wéér bij het verkeerde eind hebben – is nu werkelijkheid geworden. Donald Trump, de buitenstaander wiens onmiskenbare charisma de laatste maanden stuk leek te lopen op zijn kosmische narcisme, blijkt een groot electoraat onder de radar van de gevestigde orde aan te spreken.

In wezen gebeurde vannacht hetzelfde als tijdens de Republikeinse voorverkiezingen eerder dit jaar. Trump walste, tegen alle verwachtingen en politieke conventies, en niet te vergeten tegen alle redelijkheid in, over alle barricaden heen. Zoals de journalistieke veteraan Mark Thompson in zijn recente boek Enough Said schreef, Trump heeft alle regels van het politieke spel herschreven.

Het is een schok. En tegelijkertijd voelt het akelig vertrouwd. Keer op keer wordt de aantrekkingskracht van het politieke populisme onderschat. De komende dagen, weken en misschien wel jaren zal men schuldigen aanwijzen – de nieuwsmedia die ziende blind zijn geweest, de opiniepeilers met hun ondeugdelijke methodes, en natuurlijk de Democraten die op successen uit het verleden dachten te kunnen teren en met een kandidaat kwamen die welhaast symbool was voor het establishment waar Trump juist zo agressief tegen te keer ging. Allemaal ijdele bezweringen.

In de aanloop van deze helse verkiezingsnacht vielen me twee dingen op. De pollster en politiek consultant Frank Luntz schreef aan de vooravond een opinieartikel in de New York Times waarin hij de winnaar van de verkiezingen, wie het ook zou worden, opriep de verdeelde natie bijeen te brengen – in zijn zogenaamde focusgroep van zwevende kiezers was hij nog niet eerder zoveel haat en grofheid tegengekomen.

De emoties liepen zo hoog op dat hij zich ernstig zorgen maakte. De polarisatie leek alle grenzen te overschrijden en had meer weg van een (verbale) burgeroorlog dan van een heftig democratisch debat. Er moest, schreef Luntz, na deze bittere strijd verbonden en geheeld worden.

Vast, maar het is de vos die hier de passie preekt: het is dezelfde Luntz die wereldwijd als een expert geldt van het verbale framen van politieke issues, zodat ze een direct emotionele impact bij de kiezer krijgen. Het was Luntz die de Republikeinen aanraadde het fel bekritiseerde Obamacare te framen als een „government takeover” van de zorg, met zijn connotatie van een totalitair bewind. Die beeldspraak werd later nog verder verfijnd door Sarah Palin, die begon over zogenaamde „death panels”, staatscomissies waarin over de levensvatbaarheid van zieke oudjes besloten zou worden. Allemaal onzin, maar krijg het maar eens uit je hoofd. Het is precies zulke taal, waarin alles direct emotioneel wordt ervaren en die door Trump eerder vergrofd dan verfijnd is („It’s rigged!”), die de nieuwe president van de Verenigde Staten groot heeft gemaakt. Net als Vladimir Poetin zal hij die taal gebruiken om politiek overeind te blijven. Helen en verbinden zijn woorden zonder veel zeggingskracht geworden – niemand die dat beter weet dan Frank Luntz.

Twee: tijdens de verkiezingsavond hoorde ik een commentator tot zijn eigen verbazing constateren dat de kiezers meer dan ooit op afkomst en klasse werden ingedeeld – het onderscheid tussen hoogopgeleide, witte kiezers en laagopgeleide kiezers was voor het eerst vanzelfsprekend een item in de analyses. Dat is op zich geen nieuws, talloze analyses van het hedendaagse populisme laten die kloof zien – maar het toont ook dat de breuklijnen in de samenleving ook in de toekomst politiek vertaald zullen worden. Veel landen die zich egalitaire democratieën waanden, zijn gewoon weer standenmaatschappijen. Geen wonder dat wraakzucht zo’n sterk motief is bij de zogenaamde „vergeten kiezers”.

Maar de belangrijkste tegenstelling die vannacht zo pijnlijk zichtbaar is geworden, is die tussen twee elkaar uitsluitende wereldbeelden, die onze geschiedenis de komende jaren en misschien wel decennia zullen bepalen. Trump deelt, zoals de historica Anne Applebaum twitterde, het wereldbeeld van Vladimir Poetin. En Erdogan, zou ik daaraan willen toevoegen. Dat is, kort gezegd, het wereldbeeld van de Contra-Verlichting. Niks universalisme, niks gelijkheid, niks wereldburgerschap, het gaat weer om de eigen groep, de natie, cultuur en geschiedenis (al dan niet verzonnen).

Daar komt nog openlijk machtsvertoon en de verheerlijking van machismo bij. Applebaum: „Trump bewondert Poetins autoritaire gedrag openlijk, zijn wreedheid, machtsmisbruik en zijn minachting voor de rechtstaat’’. De geschiedenis is niet ten einde, dat wisten we al – maar de geschiedenis is inmiddels in een stroomversnelling geraakt. Obama’s erfenis ligt op de schroothoop. Trumps visie zal de Verenigde Staten de komende vier jaar verder verscheuren, daar hoef je geen ziener voor te zijn. En de rest van de wereld.

Dat vraagt om engagement, echt engagement, geen ontsteld getwitter. Het gedachtegoed van Donald Trump is geen rare oprisping, maar wint overal al meer dan een decennium terrein. Vannacht heeft Donald Trump geschiedenis geschreven. Laten we dat vooral niet ontkennen.