De overwinning van vergrijsd, vergeten en boos Amerika

Foto AFP

Er is de afgelopen jaren een nieuw Amerika ontstaan: etnisch diverser, stedelijker, hoger opgeleid, de blik naar de wereld gericht. Dat is het Amerika van Barack Obama, en het moest de basis vormen voor het presidentschap van Hillary Clinton. Maar het oude Amerika bestaat ook nog: vergeten, vergrijsd, angstig over de toekomst, boos op Washington. Dat Amerika zorgde vannacht voor de grootste politieke sensatie in de naoorlogse Amerikaanse geschiedenis. Met daverende overmacht kozen zij Donald Trump tot president.

De verbijstering komt niet alleen hard aan in Amerika, waar vrijwel niemand, ook de meeste Trump-getrouwen niet, rekende op een overwinning van de Republikeinse miljardair. De schok wordt ook in de rest van de wereld gevoeld. Trumps overwinningsspeech was, anders dan zijn campagne, verzoenend van toon, zowel richting Amerikanen als richting de rest van de wereld. Tegelijk liet hij er geen twijfel over bestaan: het is America First en dan pas de rest. Dat betekent een dramatisch andere Amerikaanse blik op de wereld, en een bekoelde relatie met westerse bondgenoten.

CBS zendt de acceptatiespeech van Trump live uit. Tekst gaat verder onder de video:

Donald Trump is vrijwel de hele campagne gezien als een politieke amateur. Democraten waren dolblij toen hij de Republikeinse voorverkiezingen won. Hij hield zich aan geen enkele conventie, kwam voortdurend in opspraak. Hij voerde campagne op intuïtie, en beloofde de politieke landkaart van de VS te hertekenen. Hij ging tot het laatste moment naar plekken waar hij volgens opiniepeilers helemaal geen kans maakte.

En toch deed Trump precies wat hij beloofde. Hij spleet de Democratische coalitie van minderheden en arbeidersklasse in tweeën, door die laatste groep naar zich toe te trekken. Trump won in voorheen veilig ‘blauwe’ staten als Michigan, Wisconsin en Pennsylvania. In alle industriële staten in het noordoosten en midwesten presteerde hij uitstekend. Lager opgeleide witte arbeiders zijn massaal weggelopen bij de Democraten.

Trump wist waar zijn electoraat lag: bij de verliezers van de globalisering. Hij bezocht de leeggelopen kolengebieden, de voormalige industriesteden, de vergrijzende plattelandsstreken. Hij appelleerde aan hun woede, argwaan en vreemdelingenhaat. Het is opmerkelijk dat Trump vaak goed scoorde op dezelfde plekken als waar Bernie Sanders het tijdens de Democratische voorverkiezingen goed deed, en waar ook Obama in 2008 won: het industriële midwesten, waar de haat tegen instituties diepgeworteld is.

Afrekening met de “corrupte elite”

Trump veranderde in deze historische nacht ook meteen de Republikeinse Partij. Weliswaar is Trump een product van decennia van radicalisering van de partij, maar hij sprak de afgelopen maanden kiezers aan die niets hebben met conservatieve dogma’s. Zij willen geen zo klein mogelijke overheid, zoals de Republikeinen bepleiten, maar een overheid die hun problemen oplost. Hoger opgeleide en rijkere Republikeinen vluchtten deze verkiezingen juist naar de Democraten.

In alle opzichten was de verkiezing van Trump een afrekening met, zoals hij het zelf noemde, „de corrupte elite”. Vrijwel alle nationale kranten hadden een steunbetuiging aan Hillary Clinton gepubliceerd. De Republikeinse partijtop keerde zich al in een vroeg stadium af van Trump, al kwamen velen daar later op terug. Paul Ryan, de facto partijleider, noemde uitspraken van Trump eens „het schoolvoorbeeld van racisme”. Opiniepeilers zagen de winst niet aankomen, en gaven de hele campagne de meeste kansen aan Clinton. En Democraten waanden zich veilig, vertrouwend op hun professionele campagnemachine.

Tekst gaat verder na de video:

Hillary Clinton voerde al maanden een defensieve campagne. Ze hoopte te winnen doordat Trump zichzelf zou opblazen. Dat lukte half: ze bleef meestal buiten de publieke aandacht, precies wat de impopulaire politicus wilde. Trumps incidenten beschadigden hem soms weliswaar tijdelijk, maar nooit fataal. Hij beet zich alleen maar verder vast in Clinton: hij criminaliseerde zijn politieke tegenstander, en liet zalen ‘Lock her up!’ scanderen.

Die campagne heeft krassen achtergelaten. Tekenend was de manier waarop Clinton de uitslag van de verkiezingen accepteerde. Kort voordat definitief duidelijk werd dat Trump gewonnen had, liet zij haar campagnemanager Podesta aankondigen dat de strijd nog niet gestreden was en dat zijzelf die avond niet meer zou speechen. Daarmee brak ze met de traditie dat de verliezer zijn verlies toegeeft alvorens de winnaar de ruimte te geven zijn overwinning op te eisen. Het weerhield Trump er overigens niet van kort daarna de winst op te eisen.

Een nieuwe waarheid

Trump bood een waarheid naast die van de gevestigde orde, en zijn aanhang volgde hem. Keer op keer werd hij afgeschreven door de buitenwereld als hij in de problemen kwam. Maar wat onderschat werd, is dat zijn kiezers zich niet door Trumps woorden lieten afschrikken. Niet toen hij Mexicaanse migranten „moordenaars en verkrachters” noemde, toen hij een rechter in diskrediet bracht omdat hij Mexicaanse ouders heeft, toen hij een gehandicapte verslaggever belachelijk maakte, toen hij over vrouwen zei „grab them by the pussy” en niet in de tientallen andere incidenten die de campagne omgaven.

De macht die Trump in Washington krijgt, is ongekend groot.

De macht die Trump in Washington krijgt, is ongekend groot. De Republikeinen behielden, ondanks een licht verlies, hun meerderheid in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden. Voor de Democraten is er niets. Als Trump zijn eigen partij in het gareel krijgt, heeft hij alle ruimte om te doen wat hij beloofd heeft: een muur aan de Mexicaanse grens bouwen, handelsverdragen ter discussie stellen, het buitenlands beleid omgooien.

Daarbij: de vacature voor de negende rechter in het Hooggerechtshof kan nu benoemd worden. Tot nu toe lukte Obama dat niet, omdat de Republikeinen in de Senaat een benoeming van een progressieve rechter tegenhielden. Trump hoeft geen obstructie te vrezen. Het Hooggerechtshof heeft grote macht in Washington, en kan hem juridische rugdekking bieden.

Campagne tegen zijn eigen partij

Democraten vrezen dat in januari een tijd aanbreekt in Washington waarin de resultaten van de acht Obama-jaren teniet worden gedaan. Hij heeft zich al uitgesproken tegen internationale afspraken over het tegengaan van klimaatverandering, tegen vrijhandelsakkoorden, tegen Obama’s nieuwe zorgstelsel, en tegen immigratiehervorming.

Maar allerminst zeker is dat de Republikeinen altijd braaf zullen meewerken. Trump voerde de afgelopen maanden net zo hard campagne tegen zijn eigen partij als tegen Clinton, en beschuldigde de top van sabotage. Velen in de partijtop spraken het niet hardop uit, maar hoopten dat Trump deze verkiezingen zou verliezen.

Trump heeft duidelijk gemaakt dat hij wil regeren als een autocratisch leider. Omdat de instituties niet werken en samenspannen tegen burgers, kan alleen hij hun problemen oplossen. Maar hoe zijn stijl wordt, zal duidelijk worden als president Donald Trump in januari 2017 zijn eerste State of the Union uitspreekt voor het Congres.