Betekent Trumps winst een nieuwe wereldorde?

Analyse Het liberaal democratische systeem kraakt in zijn voegen. Niet alleen in de Verenigde Staten, maar ook in Europa. Dit kan een opsteker zijn voor Wilders en Le Pen.

Foto AP

De westerse naoorlogse elite is knock-out. Het establishment, dat de democratische wereld sinds de Tweede Wereldoorlog domineerde, hangt in de touwen. Het liberaal democratische systeem kraakt in zijn voegen. Niet alleen in de Verenigde Staten, maar ook in Europa dat zich opmaakt voor een belangrijk verkiezingsjaar in 2017.

Het is nieuws, maar geen donderslag bij heldere hemel. De Amerikaanse journalist George Packer heeft in 2013 in De ontluistering van Amerika reeds voorspeld dat de elite de controle over de kiezers zou kwijtraken. In dit boek verhaalt Packer over de lotgevallen van de werkende klasse sinds Ronald Reagan (1980-1988). Zijn presidentschap markeert achteraf niet de verbinding, maar veeleer de verdeeldheid van de VS. De winnaars van diens Washington-consensus over ‘liberaliseren, dereguleren en privatiseren’ hebben eigenlijk alleen een verhaal voor zichzelf, niet voor de rest.

De verliezers daarentegen willen juist verhaal halen. Ze hunkeren naar revanche op de moderne tijd, die hen als marginaal ‘precariaat’ of archaïsche klasse heeft afgeschreven. Omdat deze verliezers te oud of te verdeeld zijn voor een klassiek gevecht op straat en de werkvloer, kunnen ze zich alleen uiten via de stembus.

Dat is nu gebeurd. Donald Trump heeft zijn claim waargemaakt dat hij het ‘bloed, zweet en tranen’ van de oude industriesamenleving beter aanvoelt dan die ‘cappuccino drinkende, witte wijn nippende’ mooie mensen die de toekomst in glaspaleizen vormgeven.

Dat is met recht een historisch moment.

Klassenstrijd

Met Trump is de klassenstrijd terug van weggeweest. Dat moet Bruce Springsteen, zanger van de hoogovensong Youngstown, net zozeer te denken geven als Hillary Clinton. Toen haar man Bill in 1998 halverwege zijn tweede ambtstermijn was, schreef filosoof Richard Rorty in Achieving Our Country namelijk al dat politici die de lonen van de arbeidersklasse ondergeschikt maken aan progressieve cultuurpolitiek uiteindelijk door de toorn van de werkenden zullen worden getroffen.

Met Trump is de heerschappij van de financiële markten omgekeerd juist voorbij. Wall Street zette afgelopen week zijn geld op Clinton. Nu trekken dezelfde financiële markten hun geld terug. Het post-Koude-Oorlogstijdperk wordt een kwart eeuw na de val van de Berlijnse Muur zo afgesloten.

Lees ook de reportage vanuit het Trump-kamp: ‘Meer nationalisme, dat is wat mensen willen’

Boud gesteld loopt zelfs de hele naoorlogse periode voor het Westen op zijn eind. Het burgerlijke systeem, dat er sinds de Tweede Wereldoorlog op was gericht om het onvermijdelijke gewone volk te verzoenen met de in elke samenleving even onvermijdelijke elite, is door Trump gekraakt. Het ‘vredesdividend’ van vrijhandel en liberale democratie van na 1989 kan plaatsmaken voor protectie en mogelijk voor een zogeheten ‘illiberale democratie’ à la Hongarije.

Tot nu toe zetten de Verenigde Staten immers de toon voor de rest van de westerse wereld. Na John F. Kennedy (1960-1964) kwam Hans van Mierlo. Ronald Reagan (1980) en Margaret Thatcher (1979) marcheerden anderhalf decennium later bijna gelijktijdig naar de macht. Bill Clinton (1992-2000) inspireerde Tony Blair (1997) en Gerhard Schröder (1998).

Europa

Als de Amerikaanse politieke cultuur nog steeds een voorafspiegeling is, dan is de overwinning van Trump een opsteker voor de anti-establishmentbewegingen in Europa, die toch al aan de winnende hand zijn. De Brexit in Engeland kan een nieuwe betekenis krijgen. De ruimte om te spelen met de uitkomst van het referendum is voor premier Theresa May op slag een stuk kleiner geworden. In de VS regeert immers een president die ook niets moet hebben van ongebreidelde vrijheid voor handel en arbeid.

Geert Wilders – en in zijn voetspoor Thierry Baudet en andere anti-EU’ers – kunnen de zege als een opkontje ervaren. Wilders en Baudet waren tenslotte de enige Nederlandse politici die Trump hebben gesteund, ongeacht diens opvattingen over vrouwen. In Parijs kan Marine Le Pen de troefkaart neerleggen dat een ‘historische zege’ van Trump ook in Frankrijk denkbaar is. En in Duitsland tenslotte kan het toch al wankele systeem met twee volkspartijen verder vermolmen door de entree van een zesde partij in de Bondsdag.

Er is een ‘nieuwe wereldorde’, zei een commentator vanochtend op een Amerikaanse televisiezender. Als Europa komend jaar Amerika volgt, krijgt ze gelijk.