Hoe ziet de to do-lijst van de nieuwe president eruit?

Na de uitslag De nieuwe president krijgt te maken met nijpende problemen in binnen- en buitenland. Die zijn alleen aan te pakken als het land kan worden verzoend. Hoe ziet de to do-lijst eruit?

Welke vijf zaken moet Mister of Madam President meteen aanpakken?

1. Help de economische achterblijvers

Een derde van de kiezers vindt dat de nieuwe president vóór al het andere de economische problemen moet aanpakken. Woede van economisch weggegleden Amerikanen was de dominante factor in de campagnes. Dit ondanks het feit dat president Obama de economie in veel betere conditie zal achterlaten dan waarin hij haar aantrof. Al een jaar schommelt de werkloosheid rond het cijfer van voor de crisis: zo’n 5 procent van de beroepsbevolking. Maandelijks komen er zo’n 160.000 banen bij en de lonen stijgen weer. Maar deze cijfers verhullen dat sommige plekken en sommige groepen – de rust belt, zwarte mannen, laagopgeleide mannen – nauwelijks economische kansen hebben en dat de kloof tussen arm en rijk vrijwel onoverbrugbaar is geworden.

Nu de economie stabiel is, heeft de nieuwe president de ruimte om de onderliggende, structurele problemen aan te pakken. De miljoenen mensen die niet meer naar werk zoeken omdat ze dit allang hebben opgegeven. En de kwaliteit van al die nieuwe banen: veel werk dat erbij komt, is in ziekenverzorging of horeca, sectoren waarin werkenden maar al te vaak rond het bestaansminimum blijven steken.

De president moet speciale maatregelen nemen om die groepen vooruit te helpen die maatschappelijk achterop raakten. En hij of zij moet anticiperen op technologische ontwikkelingen die in de toekomst voor schokken op de arbeidsmarkt kunnen zorgen.

Daarnaast moet de president een koers bepalen voor vrijhandel, een thema dat zwaar onder stroom kwam te staan tijdens de campagnes. Het volk heeft zich hiertegen gekeerd. De presidentskandidaten deden dat ook, maar eenmaal in het Oval Office, leert de geschiedenis, blijkt opzeggen van of heronderhandelen over handelsverdragen niet zo eenvoudig – het heeft consequenties voor bestaande handelsketens en banen en voor internationale verhoudingen.

Obama lijkt de hoop te hebben opgegeven dat TPP, het megahandelsakkoord met elf landen rond de Stille Oceaan, nog door het Congres komt. Mocht dat toch gebeuren, dan heeft een nieuwe president nog flink wat vertragingstactieken ter beschikking. Bot de stekker uit TPP trekken kan natuurlijk ook, maar niet zonder de landen in de strategische regio van de Zuid-Chinese zee te schofferen.

2. Benoem een rechter in het Supreme Court

De vacature in het Hooggerechtshof die ontstond na de dood van rechter Antonin Scalia in februari moet in principe worden opgevuld. Het Hooggerechtshof is het enige instituut dat de politieke patstellingen rond gevoelige thema’s in Washington kan doorbreken. Maar sinds Scalia’s dood resteren in het hof vier progressieve rechters en vier conservatieve rechters, wat ook dáár tot patstellingen leidt. Zo staakten de stemmen bij de kwestie van de grondwettelijke legitimiteit van Obama’s plan om bijna 5 miljoen migranten een tijdelijke verblijfsstatus te gunnen.

Beslissingen van het Supreme Court kunnen fundamentele veranderingen etsen in de Amerikaanse samenleving. Tot de kwesties die op de rol staan of zullen komen, behoren zaken over de doodstraf, wapenbezit en de toegang tot abortus. Een president die de rechter op de beslissende negende plek benoemt, bepaalt daarom de koers van het land voor decennia.

Hier is dus duidelijk snelle actie geboden. Maar of dit kan, hangt af van de uitslag van de verkiezingen voor de Senaat. Een president met een hem vijandig gezinde Senaat kan tegenwoordig stuiten op het negeren van zijn voordracht, zoals nu gebeurt door de Republikeinse meerderheid in de Senaat met de door Obama voorgedragen opvolger van Scalia.

Beweeg over het beeld voor meer informatie over de leden van het Hooggerechtshof

3.Hervorm migratie

Toegegeven, dat is niet eenvoudig: de laatste president die een migratiewet door het Congres kreeg, was Ronald Reagan. Maar de inmiddels 11 miljoen illegale migranten in de VS vormen een van de schrijnendste vraagstukken die Obama onopgelost achterlaat.

Een van de laatste significante compromissen tussen de partijen in het Congres was het aannemen door de Senaat, in 2013, van Obama’s wet die migranten een gefaseerd pad naar burgerschap bood. Veertien Republikeinen stemden toen met Democraten mee. Maar het door Republikeinen gedomineerde Huis van Afgevaardigden weigerde daarna de wet in stemming te brengen, waarop Obama zijn toevlucht nam tot executive orders. Zo gaf hij tijdelijke bescherming aan sommige groepen, zoals de 800.000 jongeren, de zogeheten ‘Dreamers’, die zonder papieren in het land zijn opgegroeid. De executive order die bijna vijf miljoen mensen een tijdelijke verblijfsstatus zou hebben geboden, werd opgeschort door een rechter, waarna de stemmen van het Supreme Court erover staakten. (Tegelijkertijd heeft Obama 4,2 miljoen mensen laten deporteren, een record.) Ondertussen vindt volgens onderzoeksbureau Pew driekwart van de Amerikanen dat er voor migranten een weg moet zijn naar burgerrechten.

4. Stippel een koers uit voor het Midden-Oosten

Hoewel het Midden-Oosten nauwelijks een rol heeft gespeeld in de verkiezingscampagne, zal de nieuwe Amerikaanse president al snel geconfronteerd worden met de turbulente ontwikkelingen in de regio. Hij of zij erft problemen van historische proporties. De orde die is ontstaan na het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk wankelt als gevolg van de Amerikaanse invasie in Irak, de Arabische Lente, de oorlog in Syrië en de zegetocht van Islamitische Staat (IS). Een orde die decennialang (mede) in stand werd gehouden door de VS.

Het is erg lastig om in deze chaotische situatie de juiste koers te kiezen. Vraag maar aan president Obama. Zijn beleid werd vaker ingegeven door actuele ontwikkelingen dan door een visie voor de langere termijn. Aanvankelijk juichte hij de Arabische Lente toe als een kans op democratisering, maar toen moslimfundamentalisten verkiezingen wonnen, sloeg de stemming weer om. Hij probeerde zijn handen van de regio af te trekken, maar de opmars van IS dwong hem toch weer tot militair ingrijpen.

De nieuwe president erft allereerst de oorlog tegen IS, die zowel in Syrië als in Irak in een cruciale fase is beland. Maar op de achtergrond speelt de vraag of de VS militaire middelen moeten inzetten in Syrië om te voorkomen dat het regime en Rusland burgers verder afslachten. Ook de chaos in Libië, erfenis van onbesuisde NAVO-interventie, behoeft Amerikaanse aandacht. Om nog maar niet te spreken over Jemen, waar Saoedi-Arabië grote verwoestingen aanricht met Amerikaanse wapens. En dan hebben we het alleen nog maar over de gewapende conflicten.

En dan hebben we het alleen nog maar over de gewapende conflicten. Er wacht veel werk voor de nieuwe president.

5. Probeer het land te verzoenen.

Dit dossier is de sleutel tot de meeste andere, en tegelijkertijd het moeilijkste van allemaal. Hoe de politieke haat in het Congres om te buigen naar samenwerking, en hoe het verdeelde Amerika te verenigen? De overwinnaar erft een land waar sowieso de helft van de mensen boos, teleurgesteld of ronduit bang is. Maandenlang hebben Amerikanen de kandidaat van hun keuze immers weinig anders horen zeggen dan dat de tegenstander slecht is, een bedrieger, karakterologisch ongeschikt om president te zijn en dat hij of zij het land naar de afgrond zal voeren. Van Donald Trumps aanhangers zei 97 procent in een peiling een overwinning van Clinton te vrezen; 95 procent van de Clinton-kiezers zei hetzelfde over Donald Trump. Obama trad aan in een sfeer van hoop en hoge verwachtingen. Indertijd zeiden ook Republikeinen dat ze zich goed voelden bij zijn overwinning, al hadden ze niet op hem gestemd.

Misschien dat de president zijn of haar termijn moet beginnen met een gevaarloze, politiek neutrale maatregel die de neuzen iets meer dezelfde kant op kan krijgen. De ervaren New Yorkse Senator Chuck Schumer, die in 2013 de coalitie van Republikeinen en Democraten wist te smeden die Obama’s migratiewet door de Senaat kreeg, suggereerde infrastructuur. Maar de stemming in het gepolariseerde Congres is bepaald grimmig. En die in het land ook; 82 procent van de kiezers zegt na deze giftige campagnes te walgen van politiek.