Passagiers van lijn 2 in Kairo tobben om rond te komen

In de metro van Kairo

Worden de demonstraties vrijdag in Egypte wel zo massaal als de initiatiefnemers hopen? De crisis dwingt de bevolking tot prioriteiten stellen: hoe komen we aan voedsel? Inwoners van Kairo vertellen over hun zorgen tijdens een rit langs vier metrohaltes.

Foto: Mohamed El Morshed/Anadolu

Een minibusje drijft in een overstroomde straat. Uit de grijsbruine zee van regenwater steekt een bord met daarop een afbeelding van de Egyptische president Sisi. Onderschrift: „Zijn dit verworvenheden of niet?” Het is een ironische verwijzing naar de megaprojecten van Sisi. Terwijl prijzen tot recordhoogten stijgen en Egyptenaren zelfs basisbenodigdheden als suiker niet meer kunnen vinden, slaagt de president er niet in de vrije val van de economie tot staan te brengen.

091116HGV_MetroKairo

De roep om verandering klinkt steeds luider in Egypte. De foto van de overstroming is op Twitter geplaatst onder de Arabische hashtag ‘Treed 11 november af omdat…’ Die werd meteen trending in Egypte. Bijna elke dag is er wel een nieuwe campagne tegen Sisi. Er worden filmpjes verspreid van boze burgers of mensen die zichzelf in brand steken omdat ze hun familie niet meer zouden kunnen onderhouden. Elke speech of actie van de president wordt onderuitgehaald in campagnes op sociale media.

0911BUIegyptemetroDEF7

Toch is het lang niet zeker dat de aangekondigde protesten van vrijdag daadwerkelijk plaatsvinden, of op veel bijval kunnen rekenen. Niemand weet wie er achter de oproep zit. En door de crisis hebben Egyptenaren één prioriteit: overleven. NRC besloot te doen wat duizenden inwoners van Kairo dagelijks doen – een metrokaartje van 1 pond (5 cent) kopen – en stapte op metrolijn 2, dwars door de stad, om de stemming te peilen. Een verslag in vier haltes.

1. Sadat (Tahrirplein) Traject: Shuhadaa (voorheen: Mubarak) – Attaba – M. Naguib – Sadat (Tahrir)

Bij metrostation Sadat (Tahrir) herinnert niets aan revolutietijden. Straathandelaren zijn bijna verdwenen, openluchtcafés dicht. „Autoriteiten willen de binnenstad als symbool en ontmoetingsplek uitwissen”, zeggen activisten. De cafés rond Tahrir mijden ze: die zouden volzitten met agenten van de veiligheidsdiensten.

Ook advocaat Shaimaa Fakry loopt liever een blokje om. Ze deed mee op 25 januari 2011 en is nog steeds betrokken bij mensenrechtencampagnes. Egypte staat op ontploffen, weet ze. Wat gebeurt er dan? „Er komt weer een revolutie”, verwacht Fakry. „Een hongerrevolutie”, zegt een medeactivist. „Mensen komen in opstand, want ze hebben niets meer te eten.”

Mensen zijn te moe om te protesteren, denkt een derde. „We zijn collectief depressief. Egyptenaren staan bekend om hun grappen en grollen, ik zie niemand meer lachen.” Een vierde verwacht een legercoup tegen Sisi, een vijfde wedt op „desintegratie van de staat”. „Buiten Kairo heeft de staat steeds minder invloed. Als dit zo doorgaat, wordt het zeker gewelddadig.”„Demonstreren heeft geen zin meer”, zegt Fakry. „Onze rol is anders. We documenteren mensenrechtenschendingen, ik leer kansarme kinderen lezen. Het enige dat mij hoop geeft.”

Ze spreekt dagelijks familie van gemartelde of verdwenen arrestanten. Toch ontkent Fakry dat de repressie onder Sisi erger is dan onder Mubarak. „Als je ten tijde van Mubarak zei dat er marteling was, geloofde niemand je. Nu zeggen ze: ja, inderdaad. Mensen zijn bewuster geworden, dat hebben we ermee gewonnen.”

Foto: Jonathan Rashad

Foto: Jonathan Rashad

In de Mohammed Mahmoud-straat, waar veel demonstranten werden gedood, zegt Fakry: „Als ik ergens spijt van heb, zijn het al die omgekomen vrienden. Waarvoor zijn zij gestorven?” De graffitiportretten van gevallen demonstranten zijn allang overgeschilderd.

2. Opera Traject: Opera – Dokki

Bij halte Opera, in de hippe wijk Zamalek, zitten de terrassen vol met modieus geklede jongeren, die cappuccino of een biertje bestellen tegen Europese prijzen. Maar net als in de armere wijken in Kairo is ook hier de dollarcrisis hét onderwerp van gesprek. Egypte is grotendeels afhankelijk van import en dus van dollars. Maar doordat investeringen en toerisme achterblijven, komt er nauwelijks kapitaal binnen. Na een eerdere devaluatie van het Egyptische pond loopt de officiële dollarkoers van 9 pond alweer ver achter op de zwartemarktprijs van ruim 17 pond.

Er is een negatieve spiraal ontstaan: de Egyptische Centrale Bank aarzelt weer te devalueren omdat dit de prijzen direct verder doet stijgen, maar in de praktijk brengt niemand door het grote koersverschil zijn dollars nog naar de bank. Allerhande beperkingen om een run op dollars te voorkomen jagen investeerders weg. Volgens Egyptische analisten vergroten half doorgevoerde economische hervormingen en inconsistent beleid de economische onzekerheid.

Foto: Cui Xinyu/Xihua

Foto: Cui Xinyu/Xihua

Als gevolg van de crisis „leeft de hele middenklasse op krediet”, zoals een jonge moeder het uitdrukt. Terwijl spaartegoeden krimpen, worden bijna alle (geïmporteerde) levensmiddelen en goederen duurder. Auto’s worden met vertraging geleverd wegens een tekort aan importonderdelen, en tussen bestel- en leverdatum stijgt de prijs.

Ook de kinderen zijn een zorg. De Ethiopische oppas is ineens onbetaalbaar geworden omdat ze in dollars moet worden betaald. Hetzelfde geldt voor particuliere scholen. „Een school van 10.000 dollar kost nu 120.000 pond (ruim 6.000 euro) per jaar, terwijl dat een jaar geleden nog 70.000 was”, rekent journalist Khaled Daoud voor. „Misschien moet mijn zoontje straks van school af.”

3. Giza Traject: El-Behoos – Cairo University – Faysal – Giza

Er stappen nul toeristen uit bij metrohalte Giza. De 32-jarige ‘Abdu’ Mohammed Boughnaim wacht al de hele dag op klanten voor een ritje op een paard of kameel. Boughnaim klopt de paarden liefkozend op hun rug.

Hij kwam op zijn elfde uit het binnenland naar Giza en werkte zich van paardenjongen op tot fokker. Op het hoogtepunt had hij tien paarden en vijf kamelen. Toen brak de revolutie uit. Hij heeft al zijn dieren moeten verkopen.

Vóór 2011 trok Egypte bijna 15 miljoen bezoekers per jaar en was de sector goed voor 12 procent van het bbp. In 2013 was het bezoekersaantal gedaald tot onder de 10 miljoen. Sinds de aanslag op een Russisch passagiersvliegtuig boven de Sinaï in 2015 ligt het toerisme plat. Luchtvaartmaatschappijen stopten met vluchten naar Egypte.

Egyptenaren hopen op de terugkeer van Russische toeristen. De Russen en de Britten onderzoeken de mogelijkheid hun vluchten te hervatten. Sinds september vliegt Turkish Airlines weer op toeristenoord Sharm al-Sheikh. KLM maakte bekend de directe lijn naar Kairo te staken omdat Egypte het overmaken van buitenlandse valuta beperkt.

Saoedische meisjes maken selfies bij de piramides. Een groepje Egyptische tieners komt in volle vaart te paard aanrijden. Egyptenaren kun je geen ‘buitenlandse’ prijs vragen voor een ritje. „Kijk hoe mager de paarden zijn”, zegt Boughnaim. „Ze krijgen de helft van hun dagportie voer. Zo weinig verdienen we.”

4. El-Monib (eindhalte) Traject: Omm el-Misryeen – Sakiet Mekky – El-Monib

Bij een koffiestal hangen werklozen rond. Houden ze nog van de president? „Sisi is onze held, Egypte is het mooiste land van de wereld,” roept een jongen meteen. „Hou toch eens op met die onzin,” repliceert de koffieverkoper. „Hij is bagger, en de situatie is bagger.”

Het is nog een paar stops tot eindhalte El-Monib. Daar begint de weg naar het arme binnenland. Deze jongens zijn in Kairo voor een baan, desnoods in de informele economie. Die bedraagt zo’n 70 procent van de formele economie, dit aandeel neemt toe. Dat betekent dat steeds meer werknemers niet wettelijk beschermd zijn, én dat de schatkist belastingen misloopt.

In de metro is alles, van kinderboeken tot antizweetpoeder. Een paar opgeschoten jongens zijn volleerde marktkooplui. „Alle kleuren, alle maten! In de winkel 15 pond, bij ons 10!” Een meisje met vlechtjes bij de voorlaatste halte is een jaar of negen. Zwijgend legt ze een pakje zakdoekjes op de schoot van de passagiers. Even later haalt ze de onverkochte zakdoekjes weer op en stopt ze terug in haar plastic tas. Ze gaat vervolgens op een leeg bankje zitten.

Foto: Mohamed El Morshed/Anadolu

Foto: Mohamed El Morshed/Anadolu

In Egypte lijkt nog maar één ding te tellen: het hoofd boven water houden. Nu de prijs van levensmiddelen fors is gestegen, vaak verdubbeld, wordt dat zwaarder. Dat is nog zonder lagere voedselsubsidies, zoals het IMF eist bij de nieuwste lening. De vraag die niemand kan beantwoorden: wanneer is de bodem bereikt?

Zakdoekjes verkopen van 1 pond (5 cent) per pakje is de laatste stap op weg naar bedelen. Bij de eindhalte blijft het meisje met de vlechtjes zitten. Ze gaat met dezelfde metro terug om de zakdoekjes te verkopen. Deuren sluiten. Als de metro op gang komt, trommelt zij ritmisch op het metroraam. En glimlacht, voorzichtig.