Wie heeft Giel Beelen niet beledigd?

Radio

NPO 3FM maakt vandaag een nieuwe programmering bekend. Die moet de zender diverser maken, aantrekkelijker voor jongere luisteraars, en in zekere zin afrekenen met het tijdperk-Giel Beelen.

Sylvana Simons. Hiphoppers. Dikke vrouwen. Boybands. Een Britse zangeres. Een mede-presentatrice. Meer hiphoppers. Joden. De KRO-directie. Wie heeft Giel Beelen in zijn twintigjarige carrière op radiozender 3FM niet beledigd?

De affaire-Sylvana is zijn meest recente wapenfeit. Beelen vergeleek de presentatrice en DENK-politica onlangs in zijn ochtendprogramma GIEL! met een aap. Apengeluiden mixte hij al eerder door een optreden van hiphopgroep K-Liber. Geintje. Lekker sarren. Een uitreiking van hiphopprijzen deed hij ooit geschminkt als blackface. Hij sarde de Nederlandse rapper Metz zo lang met racistische grappen dat die kwaad wegliep tijdens een uitzending.

En de lijst gaat verder. Van dikke vrouwen zei hij ooit dat die „niet goed voor zichzelf zorgen en geen doorzettingsvermogen hebben”. Een live optreden van de band MainStreet kapte hij ruw af, omdat de jongens volgens hem vals zongen. „Ik ga nu echt ingrijpen. Dit gaat echt te ver.” De Britse zangeres Charli XCX viel hij in zijn programma lastig met seksistische grapjes. Net als presentatrice Eva Koreman, zijn nieuwe collega op de vrijdagavond.

En langer geleden noemde hij Hitlers Mein Kampf ooit het meest indrukwekkende boek dat hij kende. En riep hij luisteraars op poederbrieven te sturen aan de directie van de KRO, omdat die hem hadden ontslagen. Vanwege zijn ode aan Mein Kampf.

Geintjes

Giel Beelen ligt onder vuur. Eindelijk, zou je kunnen zeggen. De presentator lijkt niet meer weg te komen met de foute grappen die in zijn twintig jaar op de publieke zender 3FM zijn handelsmerk zijn geworden. Dat is laat: vrijdag 11 november stopt hij met de ochtendshow die hij twaalf jaar presenteerde.

Waarom werden zijn uitspraken eerst wel geslikt? En nu niet meer?

Het antwoord zegt veel over 3FM, maar ook over de gewijzigde verhoudingen in de media. Beelen was een belangrijke publiekstrekker, dankzij of ondanks, zijn geintjes, maar hij verloor het afgelopen jaar luisteraars. Artiesten hadden hem nodig, maar hebben nu zelf meer (sociale) kanalen om hun fans te bereiken. Nu Beelen vertrekt is het voor hen bovendien gemakkelijker ‘afscheid nemen’.

„Giel is de belangrijkste dj voor 3FM”, zei radiodirecteur Jan Westerhof van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) in april in NRC. „Hij is een van de beste radiomakers in Nederland. En bij het publiek de bekendste dj van 3FM.” Dat is duidelijk: van de prima-donna van 3FM werd een heleboel geslikt. Harde humor om je te onderscheiden van louter muziek, die je ook kan luisteren op YouTube, Vevo of Spotify.

Dalende luistercijfers

Giel Beelen was populair. Terwijl 3FM al sinds 2013 de luistercijfers zag dalen – al vóór het vertrek van de populaire dj’s Coen Swijnenberg en Sander Lantinga naar Radio 538 – bleef het marktaandeel van de ochtendshow GIEL! stabiel.

Tot 2015. Toen daalde ook Beelens marktaandeel van 11,3 naar 9,8 procent, onder luisteraars van 10 jaar en ouder. In de (commercieel) belangrijke doelgroep van 20- tot 34-jarigen ging GIEL! van 23,4 naar 18,7 procent.

Op de werkvloer bij 3FM, zegt een ingewijde die niet met zijn naam in de krant wil, zijn ze daarom meer bezig met de slechte luistercijfers dan met de kritiek op foute grappen of een gebrek aan diversiteit op de zender. „De sfeer is bedrukt; ze maken zich zorgen over de cijfers.”

Onder de kop ‘Giel: Grap over Sylvana was smakeloos’, meldde de site van 3FM begin vorige week wel dat de gemoederen er ook „hoog zijn opgelopen”. „En we zijn geschrokken van zijn uitspraak. In overleg met alle betrokken partijen hebben we besloten Giel de kans te geven om hier in zijn uitzending als eerste op te reageren.” Dat deed Beelen: hij bood publiekelijk zijn excuus aan, later ook bij De Wereld Draait Door.

Allochtoontje lager

Apengrappen, blackface, en vorige week nog een spelletje ‘Allochtoontje Lager’. Het kan blijkbaar in het witte bolwerk dat Hilversum nog steeds is, zeggen critici. Lekker rellen, alsof je nog steeds op je zolderkamertje radio maakt, maar nu krijg je er tonnen voor en staat je sportwagen op de parkeerplaats van het Mediapark. Kleedkamerhumor, zou Donald Trump het noemen. Maar dan op de publieke omroep – die zo graag van iedereen, en voor iedereen wil zijn.

Zwarte Nederlandse hiphoppers – veel beluisterd op Spotify, maar relatief weinig gedraaid op de publieke radio – klagen al langer over het witte Hilversum. Rapper Fresku deed vorig jaar zelfs zijn beklag in het nummer Zo Doe Je Dat. In de clip schminkt hij zijn gezicht zelfs wit en zet hij later ook een blonde pruik op.

Toch bleven de artiesten altijd langskomen bij Giel Beelen. Zij moesten simpelweg op de radio zijn, airplay krijgen, om hun publiek te bereiken en platen te verkopen. De opkomst van sociale media en streaming-diensten hebben die afhankelijkheid enigszins doorbroken. Ook al zijn de populaire hitzenders nog steeds een belangrijk platform om een breed publiek te bereiken, je kunt ook communiceren met je fans via Facebook, Instagram, Twitter.

Akwasi, de Nederlandse rapper van Ghanese afkomst, komt niet meer naar Giel Beelen. Op Twitter gaf hij de dj, na diens belediging van Sylvana Simons, „de middelvinger van de week”. Beelen tweette terug: „Nou ja zeg, sinds wanneer luister je niet meer en doe jij mee aan haat zaaien? Anyway , ik blijf je volgen. Geen dreigement maar vanuit liefde.”

Akwasi reageerde: „Ik doe absoluut niet mee aan haatzaaien. Ik vind het alleen oprecht jammer dat ik dit van je moest horen. Pijnlijk.” Ik baal er ook van, tweette Beelen terug. „Hoop dat je begrijpt dat mijn intentie was een link te leggen met een vreselijke rel ipv discrimineren.” Akwasi wil desgevraagd niet verder reageren.

Veel te lichtzinnig

Giel Beelen is geen racist, zegt Krijn van Noordwijk, de maker van een anti-discriminatiefilmpje waarin onder anderen Giel Beelen, Sylvana Simons en de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb figureren. „Ik geloof niet dat Giel racistische ideeën heeft. Maar ik baal dat ik hem ambassadeur van de campagne heb gemaakt. Hij gaat veel te lichtzinnig om met dit soort gevoelige thema’s.”

Een open zenuw, noemde presentator Matthijs van Nieuwkerk de discussie over diversiteit, discriminatie van Nederlanders met een niet-westerse achtergrond, Zwarte Piet, vorige week woensdag in DWDD.

In dat debat wil de publieke omroep graag een belangrijke rol spelen, zegt de raad van bestuur van de NPO keer op keer. Een positieve en verbindende rol. Maar dat is moeilijk als Hilversum nog een wit bolwerk is, zoals bijvoorbeeld 3FM-dj Eva Koreman, collega van Giel Beelen, in februari nog zei in de Volkskrant. „We zijn geen afspiegeling van de samenleving.”

Cijfers van de NPO en het ministerie van OCW onderschrijven dat. De publieke omroep bereikt al jaren minder jonge niet-blanke kijkers en luisteraars dan NPO en OCW hebben afgesproken in zogenoemde prestatie-overeenkomsten. FunX, de publieke radiozender voor ‘urban’ cultuur, trekt weliswaar jongeren met een niet-westerse achtergrond, maar FunX is een apart ‘hokje’. Een eigen zuil, zoals ook het digitale themakanaal voor hiphop 101Barz. Een dergelijke segregatie helpt weinig aan het verbinden van de samenleving. Zoals de publieke omroep het zelf graag noemt.

In januari stelde NPO-bestuurder Shula Rijxman dat haar belangrijkste opdracht voor dit jaar was „een diverser geluid te laten horen en meer diversiteit in beeld te laten zien”. „Die verbindende taak kunnen we alleen waarmaken als we alle Nederlanders vertegenwoordigen en aan het woord laten komen.” Het helpt in elk geval om ze niet elke dag te beledigen, tussen zes en tien uur ‘s ochtends op 3FM.