Hier moet je op letten bij de Amerikaanse verkiezingen

Kieswijzer

Wakker blijven of vroeg de wekker zetten? Wie het laatste doet zou het spannendste wel eens kunnen missen. Volg het spoor langs battleground states en swing states.

Mensen staat in de rij om een vervroegde stem uit te brengen in San Diego. Foto Reuters

Wakker blijven of heel vroeg opstaan? Dat is de vraag na elke verkiezing. Bij gebrek aan exit polls duurde de onzekerheid van de Brexit tot 05.40 uur ’s ochtends Nederlandse tijd op 24 juni. Wie op de dag van de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 rond 23.00 uur naar bed ging, sliep in met de prognose dat de PvdA van Job Cohen de grootste partij zou worden en werd wakker met de zekerheid dat Mark Rutte met de VVD had gewonnen.

Qua tijdsverschil, negen uur met de westkust van de Verenigde Staten, lijkt het misschien verstandig het niet te laat te maken en de wekker te zetten. Maar dan gaat het spannendste moment waarschijnlijk aan je voorbij. Als Hillary Clinton Florida wint, waarvan de voorlopige uitslag rond half twee Nederlandse tijd verwacht wordt, kan het gedaan zijn. Waar moeten de wakkerblijvers op letten?

1. Routes naar winst

Niet de meeste stemmen, maar 270 kiesmannen binnenhalen, daar gaat het vandaag om. Volgens bijna alle peilingen heeft Hillary Clinton daar de grootste kans op, maar peilingen zijn feilbaar en de steun voor populisten als Donald Trump is vaker onderschat. Niet elke stem telt even zwaar in de VS, het zijn altijd een paar staten, traditionele swing states of nieuwe battle ground states, die doorslaggevend zijn. Voor beide zijn er verschillende routes naar winst, zoals dat genoemd wordt.

Lees het laatste nieuws op het NRC Verkiezingsblog

Sommige staten veranderen al decennia niet van kleur en worden dus automatisch bijgeschreven bij de Democratische of de Republikeinse kandidaat. Clinton kan rekenen op 115 kiesmannen, onder meer omdat ze de grote staten Californië en New York binnen heeft. Trump heeft meer ‘zekere’ staten, maar die zijn dunner bevolkt en leveren samen 63 kiesmannen op. De site Real Clear Politics houdt bij welke staten welke kant op neigen te gaan. Maar liefst 13 staten, samen goed voor 158 kiesmannen, zijn nog onzeker.

De routes naar winst van Trump zijn beperkter dan die van Clinton. Als hij alle staten behoudt die Mitt Romney in 2012 won én Florida en Ohio pakt, is hij er nog niet. Hij moet dan zeker Pennsylvania winnen of Iowa en of Virginia bijvoorbeeld. Wie wil kan zelf online met verschillende uitkomsten spelen.

De voorlopige resultaten van Florida komen al een half uur nadat de stembussen in de staat sluiten, om 01.30 uur Nederlandse tijd. Als alle onzekere oostelijke staten in Clintons voordeel stemmen, kan een tamelijk definitieve uitslag zich al om 3 uur ’s nachts aftekenen, nog voordat de stemlokalen in het westen van het land zijn gesloten. Bij de verkiezingen van Ronald Reagan in 1980 en 1984 stond de uitslag al een uur eerder vast. Bill Clinton won in 1996 ook voor 3 uur ’s nachts Nederlandse tijd.

Maar het kan natuurlijk ook totaal anders lopen. De uitslag van 2000, waarbij Al Gore de meeste stemmen haalde, maar George W. Bush de meeste kiesmannen, wordt nog steeds betwist. In de loop van verkiezingsnacht werd Florida in eerste instantie aan Gore toegekend en later aan Bush, maar in beide gevallen ook weer ingetrokken.

De uitslag was pas definitief toen het Hooggerechtshof op 12 december besloot een hertelling van stemmen stil te leggen.

2. Cruciale staten, regio’s

De staten waar het spannend is zijn, in volgorde van kiesmannen, Florida, Pennsylvania, Ohio, Michigan, Georgia, North-Carolina, Arizona, Colorado, Iowa, Nevada, New Mexico, New Hampshire en Maine (waar de drie kiesmannen niet volgens het winner takes all principe vergeven worden, maar gedeeld kunnen worden). Binnen die staten kan zelfs worden ingezoomd op de districten die doorslaggevend zijn, al zijn de meningen verdeeld over welke dat zijn. Volgens de Washington Post is het Hillsborough dat Florida bepaalt, en Hamilton in Ohio. Politico houdt het op Miami-Dade County en Mahoning County. Veel losse uitslagen om op te letten dus.

3. Wie weet het als eerste?

De uitslag staat vast voor alle stemmen geteld zijn. De vraag is altijd welke televisiezender als eerste conclusies durft te verbinden aan de exit polls die ze samen verzamelen. Zenders ABC, CBS, CNN, Fox en NBC zitten met persbureau Associated Press in de National Election Pool, waarvoor duizenden mensen bij lokale stembussen prognoses verzamelen. Toch spelen ze onderling een wedstrijd: ieder wil de uitslag als eerste melden, maar niets is genanter dan die later te moeten intrekken.

In 2000 gingen ze daarmee allemaal de mist in. In 2012 was NBC de eerste. AP, waar de meeste kranten zich op baseren, is meestal terughoudender.

Het moment waarop televisiezender NBC George Bush uitroept tot president in 2000:

4. Opkomst

De opkomst bij Amerikaanse presidentsverkiezingen is al sinds de jaren 60 niet meer in de buurt van 60 procent van de kiesgerechtigden gekomen. Tijdens de eerste verkiezing van Barack Obama, in 2008, was het enthousiasme het hoogst, 57,1 procent. Clinton en Trump zijn twee historisch impopulaire kandidaten, maar ook angst voor het ergste van twee kwaden kan kiezers naar de stembus drijven. Beiden kunnen daar voor- en nadelen van ondervinden. Clinton doet het goed onder vrouwen, die over het algemeen vaker stemmen, en Trump heeft steun van veel ouderen, die ook relatief trouw opkomen. Maar hij is anderzijds afhankelijk van laagopgeleide blanke mannen, die minder vaak stemmen. Bij Clinton is het de vraag of de jongeren en etnische minderheden die Trump niet als president willen, gemotiveerd genoeg zijn om te gaan stemmen. De eerste cijfers lijken in haar voordeel te zijn .

5. Spoilers

Clinton en Trump strijden niet alleen tegen elkaar, maar ook tegen een drietal andere kandidaten Gary Johnson (Libertarische Partij), Jill Stein (Groene Partij) en Evan McMullin (partijloos). Zij maken geen kans op het presidentschap, maar kunnen toch doorslaggevend zijn. In 2000 waren het de progressieve stemmen die naar Ralph Nader gingen in plaats van naar Al Gore die hem Florida en dus de presidentsverkiezing kostten. Als de oostelijke staten de verkiezing niet al vroeg beslissen en de strijd westwaarts trekt, is Utah interessant. Die staat is solide Republikeins, maar de mormoon McMullin kan de zes kiesmannen daar van Trump afpakken.

6. Last minute surprises

It ain’t over till it’s over. De kandidaten voeren nog campagne op verkiezingsdag om de laatste twijfelaars over de streep te trekken, maar er kan die dag ook nog van alles gebeuren wat ze niet in de hand hebben.

Het feit dat de FBI hernieuwd onderzoek naar Clinton alweer heeft stopgezet, kan haar overwinning eenvoudiger maken. Maar heeft WikiLeaks al alle gehackte mails van de Democratische partijtop en campagneleider John Podesta naar buiten gebracht?

Ook de claim van Trump dat de verkiezingen in zijn nadeel gemanipuleerd worden, kan op de dag zelf tot verstoring leiden. Op verschillende plekken zijn Trump-fans van plan de stembusgang met intimidatie te verstoren.

Waarom is Amerika zo gepolariseerd?

7. Wie en wat worden er nog meer gekozen?

Niet alleen het presidentschap van de komende vier jaar staat op het spel. Ook worden er 34 van de 100 senatoren en alle 435 afgevaardigden in het Huis gekozen. Dat is niet alleen belangrijk voor individuele senatoren, zoals Marco Rubio en John McCain, maar ook voor de meerderheid in beide kamers van het Congres. Obama heeft de afgelopen zes jaar weinig voor elkaar gekregen omdat hij een Republikeins Congres tegenover zich vond.

Op basis van de peilingen lijkt het er niet op dat de Democraten het Huis kunnen veroveren. Daarvoor zouden ze dertig zetels op de Republikeinen moeten veroveren.

Wel hebben de Democraten nog hoop op het kantelen van de Senaat. Illinois, Pennsylvania en Wisconsin hebben Republikeinse senatoren die op verlies staan, Missouri, New Hampshire en Nevada zijn spannend.

Omdat de vicepresident ook in de senaat zit, hebben de Democraten vijf extra senatoren nodig bij verlies en vier bij winst van Clinton. De senaat is cruciaal bij het benoemen van bewindspersonen én rechters in het Hooggerechtshof.

Lees meer over de verkiezingen voor de Senaat: Het is nu ieder voor zich bij de Republikeinen

8. Wat als je vreest in slaap te vallen

Voor wie niet alleen voor de televisie wakker kan blijven, zijn er ook in Nederland allerlei plekken waar mensen samen naar de verkiezingen kijken. De verkiezingsnachten in Paradiso en de Melkweg in Amsterdam zijn uitverkocht. In Utrecht zijn nog kaarten voor Tivoli-Vredenburg. In Den Haag wordt gekeken in internationaal perscentrum en sociëteit Nieuwspoort, de sociëteit van de Tweede Kamer. In Rotterdam is de strijd te volgen in proeflokaal De Riddert aan de Mauritsweg. Verschillende media, waaronder NRC, houden de hele nacht een liveblog bij waar alle laatste ontwikkelingen en leuke bijzaken worden bijgehouden.

Wie Amerikaanse zenders kan ontvangen, kan ook daarop afstemmen, of journalisten en peilers volgen via Twitter. Hoewel hij Trump volledig onderschatte tijdens de Republikeinse voorverkiezingen blijft Nate Silver de absolute goeroe als het om peilingen en statistieken gaat. Real time cijfers met duiding. Of Robert Costa, van de Washington Post, voor die invalshoek bij het nieuws die je zelf nog niet bedacht had. Donald Trump tweet vaker als het meezit dan als het tegenzit, en zijn campagne zou hem zelfs zijn account hebben afgenomen, maar bij winst en verlies kan dit de eerste plek zijn waar je zijn reactie krijgt.

Lees alles over de Amerikaanse verkiezingen op onze verkiezingspagina.