Column

En dan komt Trump langs, die herhaalt dat ze slim zijn

maximefebruari0

Hoe maak je Amerikanen? Gertrude Stein is hierover volgens mij nog niet echt aan de tand gevoeld, de afgelopen weken. En dat terwijl haar honderd jaar oude proza toch duidelijk een rol speelt in de Amerikaanse verkiezingen. Kijk maar eens. Ik laat u twee fragmenten lezen. Onvertaald, in het Amerikaans, omdat het draait om de taal en de handgeweven eenvoud daarvan. Niet om de inhoud alleen.

Gertrude Stein eerst maar eens. Uit haar roman The Making of Americans.
„Mostly everyone loves some one’s repeating. Mostly everyone, then, comes to know then the being of some one by loving the repeating in them, the repeating coming out of them. There are some who love everybody’s repeating, this is now a description of such loving in one. Mostly everyone loves some one’s repeating. Everyone always is repeating the whole of them.”

Dan Donald Trump. In september op campagne in Council Bluffs, Iowa.
„People don’t know how great you are, people don’t know how smart you are, these are the smart people, these are the smart people, these are really the smart people. And they never like to say it, but I say it, and I’m a smart person, these are the smart, we have the smartest people, we have the smartest people. And they know it, and some say it, but they hate to say it, but we have the smartest people.”

Trump is de held van de lowbrow. Stein is de held van de highbrow. Maar beiden staan in dezelfde traditie die de taal versobert om het effect van oprechtheid mee te geven aan een tekst. Herhaling als een mechanisme van betekenisgeving, zeggen de Steinkenners. Met de roman The Making of Americans wil Stein de geschiedenis van alle Amerikanen schrijven. Dat doet ze door de afzonderlijke mensentypes te beschrijven in een eindeloos gedetailleerde herhaling van hun gebruiken, woorden, rituelen.

Niet iedereen is daar blij mee – met de bejubeling van het detail. Als Stein in 1912 een vroege versie van haar boek naar uitgever Arthur C. Fifield in Londen stuurt, schrijft hij een vermoeid afwijzingsbriefje terug. Hij herinnert haar eraan dat hij maar één mens is, met maar één leven te leven. „En omdat ik slechts één mens ben, met slechts één paar ogen, slechts één bestaan, slechts één leven, kan ik uw manuscript niet drie of vier keer lezen. Zelfs niet één keer. Slechts één blik, één blik is genoeg. Vrijwel niet één boek zouden we hier verkopen. Vrijwel niet één. Vrijwel niet één.”

Toch maakt de stijl van Stein opgang in de wereld. Schrijver Adam Gopnik publiceert in 2013 het mooie artikel Understanding Steinese in tijdschrift The New Yorker en hij verkondigt daarin hoe besmettelijk dat Steinese is. Je gaat vanzelf ook zo praten. De invloed ervan op Ernest Hemingway – dat icoon van Amerikaanse ongezoutenheid – is groot geweest. En aangezien Hemingways stijl meer dan vijftig jaar heeft geregeerd over het Amerikaanse proza, zegt Gopnik, moet je in feite Gertrude Steins werk zien als de bakermat van het Amerikaanse schrijven.

De kenmerken van haar Steinese zijn naast de eindeloze herhaling het gebruik van éénlettergrepige woorden. Bij elkaar opgeteld resulteren die kenmerken in een stijl die Gopnik, om hem nogmaals te citeren, nep-naïef noemt. „Faux-naïf.” Stein werkte met de meest bewust onnozele stijl waarin een niet onnozele schrijver ooit heeft toegeslagen. „Steins stijl staat tot schrijven zoals sushi staat tot koken – het hele idee verwerpen en het toch voor elkaar krijgen de oorspronkelijke functie te vervullen.”

Is nu, in het jaar 2016, Stein terug in Trump? Terug is misschien niet het juiste woord, want de kenmerken van haar stijl beheersen de retoriek al heel lang. De voorliefde van marketeers en speechschrijvers ervoor bewijst haar gelijk als ze zegt dat mensen houden van de herhaling. Omdat mensen nu eenmaal aardse wezens zijn, met behoefte aan bevestiging en gronding.

Hoe maak je kortom Amerikanen? De mensen in Council Bluffs, Pottawattamie County, Iowa, zijn onvolledige Amerikanen, ze zijn onaffe wezens. Hun centrale zenuwstelsel is nog niet klaar. Ze wachten op een cultureel programma van buiten dat ze beschrijft en richting geeft. Dan komt er een Trump langs die herhaalt dat ze slim zijn, en daarmee bouwen ze verder aan de voltooiing van zichzelf als bewoners van Council Bluffs.

Sommige mensentypes vinden dit te onnozel; die verkiezen een cultureel programma van proza dat negenhonderd pagina’s lang juist herhaalt hoe onaf iedereen is. Er zijn miljoenen manieren om een mens te zijn, schrijft Stein. „Soms leer je ze bijna allemaal kennen, sommigen leren ze soms allemaal kennen, er zijn vele miljoenen gemaakt van ieder soort van hen, ieder van hen is verschillend van alle andere miljoenen die net zo zijn als hij.”