Tabak zet handtekening in zijn tumoren

foto istock

In kankers bij rokers heeft de tabak vaak een duidelijke handtekening achtergelaten. Die is heel duidelijk voor kankers in weefsel dat direct aan tabaksrook is blootgesteld, zoals de meeste longkankers, kankers in keel en mond en in het bekledende weefsel van de slokdarm.

In het andere tiental kankers die bij rokers ook duidelijk meer voorkomen is de tabaksignatuur niet duidelijk te vinden. Dat betekent dat het moleculair mechanisme waardoor rokers vaker kanker krijgen dan niet-rokers complex is. Er zijn kennelijk meer mechanismen. Wellicht komt dat doordat rokers ook nog ander kankerbevorderend gedrag hebben dan alleen roken, schrijven de onderzoekers die de tabakshandtekening vonden in de conclusie van hun artikel in Science (4 november), „maar het waarschijnlijkst is toch dat die verschillen ontstaan door roken.”

Roken kan epigenetische effecten hebben, of de afweer en de stofwisseling veranderen, of ontstekingen veroorzaken, staat in een begeleidend commentaar in dezelfde Science.

Het standaardmechanisme waardoor roken kanker veroorzaakt is dat kankerverwekkende stoffen in tabaksrook (dat zijn er minstens 60) aan het DNA in de celkern binden. Benzopyreen bijvoorbeeld, een plat molecuul bestaand uit zes koolstofringen (een polycyclisch aromatische koolwaterstof, PAK), wringt zich tussen de gepaarde basen die de treden in de wenteltrap van DNA-moleculen vormen. Die basen zijn net zulke platte ringstructuren. Uiteindelijk kan een benzopyreen dat in het lichaam iets is veranderd zich chemisch aan de base guanine (G) binden. Zo’n DNA-aanhangsel veroorzaakt ellende wanneer een cel zich deelt en het DNA wordt gekopieerd. Dan ontstaat er een kenmerkende mutatie waarbij in plaats van guanine de base thymine (T) wordt ingebouwd.

Die mutatie is een van de 30 mutatiesignaturen die is beschreven in de Catalogue of Somatic Mutations. Het is signatuur no. 4 in die catalogus die vaker voorkomt in weefsel dat aan tabaksrook blootstond. Ook no. 5 komt duidelijk vaker voor. Die handtekeningen zijn gevonden in DNA-volgorden van tumoren die zijn vergeleken met DNA-volgorden van gezond weefsel van de patiënt. Van de meeste signaturen is nog onbekend hoe ze ontstaan, maar signatuur no. 29 wordt vaak gevonden bij mensen die pruimtabak gebruiken en signatuur no. 24 bij mensen met leverkanker door de gifstof aflatoxine uit pindaschimmels.