Onterven is geen taboe meer

Erfenis

Gold het vroeger als „iets gênants”, nu komt het steeds vaker voor dat ouders een kind onterven. Maar die hoeft zich daar niet bij neer te leggen.

illustratie xf&m

Notaris Erna Kortlang maakt het bijna maandelijks mee: ouders die een van hun kinderen willen onterven. „Het gebeurt veel vaker dan pakweg dertig jaar geleden. Toen kwam ik het één of twee keer per jaar tegen en gold het als iets heel gênants. Dat deed je niet, je kind onterven.”

Onterven is duidelijk geen taboe meer, merkt de notaris, partner bij TeekensKartens Advocaten Notarissen in Leiden. Ze wijt de toename aan de lossere gezinsverhoudingen als gevolg van scheidingen en samengestelde gezinnen.

Er zijn diverse redenen om een of meer kinderen te onterven. Vaak is er al jaren geen contact meer tussen ouder en kind. Of het kind is verslaafd en de ouder heeft er geen vertrouwen in dat de nalatenschap goed wordt besteed. Of de langstlevende heeft alleen stiefkinderen met wie hij of zij niet overweg kan en geeft de erfenis liever aan een goed doel. Of het kind heeft, in de ogen van de ouder, een verkeerde partner uitgekozen.

Kortlang: „Realiseer je wel wat onterven doet met het betrokken kind én met de andere kinderen. En zelfs met de kleinkinderen die moeten leven met een gefrustreerde ouder die zich aan de kant gezet voelt en dat gevoel overbrengt op zijn kinderen.” Met die gedachte brengt ze sommige ouders wel aan het twijfelen, zegt ze. „Maar wat kan ik zeggen als de ouder tegenwerpt: ‘Ik heb dat kind al dertig jaar niet gezien’.”

‘Legitieme portie’

Met het aantal ontervingen stijgt ook het aantal rechtszaken waarmee onterfden alsnog proberen iets van de nalatenschap te krijgen, merkt Susanne van der Meer, erfrechtadvocaat en partner bij SliepenbeekvanCoolwijkVan Gaalen in Amsterdam. „Ik heb er een keer of tien per jaar mee te maken.” Want niemand hoeft zich neer te leggen bij een onterving. Een kind dat uit het testament van zijn ouders wordt geschrapt krijgt weliswaar niet zijn erfdeel (de helft als er twee kinderen zijn, eenderde als er drie kinderen zijn, etc), maar kan wel zijn zogeheten legitieme portie opeisen: de helft van zijn erfdeel (berekend over de totale waarde van alle bezittingen min de schulden). Dat is wettelijk vastgelegd.

Het verkrijgen daarvan is niet altijd eenvoudig. Zeker niet als er tijdens het leven schenkingen zijn gedaan. Bepaalde schenkingen tellen namelijk mee bij de vaststelling van de hoogte van de legitieme portie. Het onterfde kind moet eerst alle informatie daarover boven tafel zien te krijgen, zodat kan worden bepaald hoeveel hij krijgt. „De andere erfgenamen zijn verplicht om die informatie te geven”, zegt advocaat Van der Meer, „maar hebben daar vaak geen zin in. Dat kan leiden tot lange gerechtelijke procedures.”

Een erflater hoeft niet altijd expliciet het woord onterving in zijn testament te zetten om zijn kinderen feitelijk te onterven. Neem als voorbeeld een miljonair met drie kinderen. Hij laat ieder van hen 1 procent van zijn vermogen na, de andere 97 procent gaat naar zijn liefdadigheidsstichting. Daarmee krijgt elk kind minder dan waar hij volgens de wet (legitieme portie) recht op heeft, namelijk eenzesde van 1 miljoen. Kortlang: „Economisch gezien is dit onterving en die kun je dus aanvechten.”

Eenrichtingsverkeer

Ook de partner kan worden onterfd. Van der Meer noemt het voorbeeld van een man die zijn echtgenote, met wie hij niet meer samenleeft, onterft en zijn zoon benoemt tot enig erfgenaam. Voor de vrouw was de onterving een volslagen verrassing, want de man betaalde nog wel alle kosten van haar onderhoud. De vrouw, die zelf nauwelijks vermogen en inkomen had, legde zich niet bij de onterving neer en vocht het testament aan.

Hoewel een onterfde partner geen recht heeft op een legitieme portie, heeft ze dat wel op vruchtgebruik, voor zover nodig. Van der Meer:

„De zaak is uiteindelijk geschikt tussen zoon en stiefmoeder, omdat de zoon wel begreep dat moeder niet op straat gezet kon worden. Zij kreeg het vruchtgebruik over de goederen die zij nodig had voor haar levensonderhoud, zoals het huis, de auto en de inboedel.”

Onterven is nog steeds eenrichtingsverkeer: ouders kunnen kinderen niet zo makkelijk onterven, maar andersom kan dat heel goed. Overlijdt een kind, ongehuwd en kinderloos, eerder dan zijn ouders, dan kan het kind per testament probleemloos zijn ouders onterven door alles na te laten aan bijvoorbeeld een goed doel. De ouder heeft in dat geval geen recht op een legitieme portie.

Hulp van broers en zussen

Onterving is voor het betreffende kind heftig, maar ook voor de broers en zussen, merkt advocaat Van der Meer. „Want vaak ontstaat ruzie tussen de broers en zussen over die onterving. Oude gevoelens en vetes komen boven; niemand weet van elkaar wat hij of zij al heeft gehad. Heeft een van hen soms zitten stoken richting de ouders? Door alle wantrouwen duren erfrechtprocedures vaak lang en duurt het dus ook lang voordat de nalatenschap kan worden afgewikkeld.”

Broers en zussen kúnnen iets doen om het onterfde kind te helpen, maar het is minimaal, aldus notaris Kortlang. „De niet-onterfde broers en zussen kunnen ieder het onterfde kind jaarlijks de maximaal toegestane belastingvrije som schenken. Die bedraagt nu 2.122 euro per jaar. Als drie broers en zussen dat doen, dan krijgt het betreffende kind dus iets meer dan 6.000 euro per jaar. Maar als het onterfde kind een ton is misgelopen, schiet dat natuurlijk niet op. Je kunt wel meer geven, maar dan betaalt de ontvanger schenkingsbelasting.”

Bezint eer ge begint, blijft notaris Kortlang dan ook zeggen tegen cliënten die een kind willen onterven. Want natuurlijk: er zijn genoeg gevallen waarbij ze er wél de redelijkheid van inziet – bijvoorbeeld een crimineel kind. Maar meestal blijft het een straf, zegt ze, „die met enorme boosheid is omgeven”.