Nieuw in de rechtsstaat: de bevroren burger

Ik mag hier graag incidenten in de rechtsstaat signaleren, waar burgerrechten bij betrokken zijn. Kwesties die niet meteen opvallen omdat het nogal eens types betreft over wie we ons wat minder zorgen wensen te maken – denk aan mensenhandelaren of terreurverdachten. Dat zijn wij immers niet. En zij kennelijk wel – dan zal er ook wel wat aan de hand zijn, nietwaar. Het is dan ‘niet voor niks’ dat er gebeurt wat er kennelijk gebeurt.

Enfin, vorige week kwam de Nationale Terrorismelijst uit, waarop 76 personen en drie organisaties staan. De lijst is een klassieke schandpaal – van deze mensen zijn de financiële tegoeden bevroren, is de boodschap. U mag geen zaken met hen doen; als u hen geld geeft bent u strafbaar.

Het ministerie publiceerde ook een mooie infographic waarin was uitgebeeld hoe je op zo’n lijst terecht komt. De ‘terrorist’ staat er ook op, bij een vergeefse poging om te pinnen. De ‘bevroren persoon’ bleek iemand met blauwe broek en groene trui en een sjaal, waarin hij enigszins is weggedoken. Niet helemaal pluis, maar anderzijds ook weer alledaags. Iedereen pint wel eens vergeefs. Zij het niet om deze reden.

Van het ‘stappenlijstje’ dat uitmondt in de ‘bevriezing’ van deze burger krijg ik het plaatsvervangend ook nogal koud. Dat gebeurt namelijk na een onderzoek door het Openbaar Ministerie en/of de AIVD en/of veroordeling wegens terroristische redenen.

Nu zit ik ook wel eens bij een strafzaak tegen een ‘uitreiziger’ of een terreurverdachte en dan gaat het vrijwel altijd over de bewijskracht van de AIVD-informatie. De rechter vindt daar vervolgens wat van, waarna zo iemand al dan niet wordt veroordeeld. Dat je ook op zo’n lijst terecht kan komen zónder rechterlijke veroordeling, maar louter op basis van informatie die de inlichtingendienst of het opsporingsapparaat tegen jou heeft verzameld, daar krijg ik de rillingen van.

Dat de staat deze burgers, waar kennelijk wel bezwaren tegen zijn maar toch onvoldoende om ze voor de rechter te brengen, toch op een zwarte lijst mag zetten en vervolgens hun bankpassen blokkeert – dat vind ik moeilijk te rijmen met het idee van een rechtsstaat waarin niemands schuld vaststaat totdat de rechter die onafhankelijk heeft vastgesteld. En trouwens ook niet met het recht op privacy. De facto is dit een zwarte lijst waarop burgers worden bekend gemaakt tegen wie de overheid eigen bezwaren heeft. In het NRC-artikel waarin deze lijst werd beschreven, kwamen nog wat andere probleempjes boven. Namen en achternamen willen nog wel eens dubbel voorkomen. Ook goed om te weten – je kunt tegen plaatsing op zo’n lijst bezwaar maken en daarna in beroep gaan. „Maar zulke procedures zijn lastig omdat het geheim is waarom de persoon om wie het gaat op zo’n lijst staat.” Dat is inderdaad ‘lastig’, ja. Of gewoon onjuist. Op rechtspraak.nl vond ik vanaf 2006 dertien vonnissen, waarin de terrorismelijst genoemd wordt. Meestal gaat het over donaties of hulp aan personen op de lijst. En inderdaad over de vraag of vermelding terecht is – de overheid wint lang niet altijd.

Ook dubieus is dat de lijst tenminste één naam bevat van iemand die zijn straf al grotendeels uitzat. Kennelijk is de staat bij machte om bij reeds afgestrafte daders de sanctie van ‘bevriezing’ te blijven nemen. Daar komt kennelijk tevoren ook geen rechter aan te pas – wie het overkomt moet zich maar tot de minister wenden. Mag ik alsjeblieft van de lijst af? Of dat er nog iets toe doet in een tijd waarin internet niets vergeet, lijkt me de vraag.

Rechtsstatelijk rammelt dat, waarbij ik niet het belang onderschat van het bestrijden van terroristen en hun steunnetwerken. Je hoeft maar naar Turkije te kijken om te zien hoe opportunistisch het begrip ‘terrorisme’ door de staat kan worden gebruikt om tegenstanders te smoren. Daar moet echt een onafhankelijke rechterlijke macht tussen zitten. Of ben ik nou gek?

Auteur is juridisch redacteur en commentator. T @folkertjensma