‘Fabelachtig: zes nieuwe Hokusais!’

Rembrandt van Japan Van Hokusai, de Rembrandt van Japan, zijn zes nieuwe werken gevonden in het Museum Volkenkunde in Leiden. Groot nieuws, vooral ook in Japan.

De aquarellen van Hokusai zijn gezichten op Edo, het tegenwoordige Tokio. Foto Museum Volkenkunde Leiden

Matthi Forrer (67) is sinds kort beroemd in Japan. Een paar dagen lang was hij te zien in het tv-journaal, de belangrijkste kranten interviewden hem. En de lezing die hij gaf tijdens de tiende International Siebold Collection Working Conference, in Nagasaki, werd in zijn geheel uitgezonden.

Het nieuws: Forrer, senior researcher Japanse collecties bij het Museum Volkenkunde in Leiden, heeft zes tot nu toe onbekende werken ontdekt van prentkunstenaar Katsushika Hokusai (1760-1849), zeg maar de Rembrandt van Japan, maker van de De grote golf bij Kanagawa. De nieuwe werken zijn gezichten op de stad Edo, het tegenwoordige Tokio, in westerse stijl geschilderd als aquarel. Een van de zes, een gezicht op de Eitai Brug, ging verloren, maar was al wel gekopieerd voor een lithografie in Nippon, het magnum opus van Philipp Franz von Siebold, de Duitse arts die van 1823 tot 1829 werkzaam was op de Nederlandse handelsnederzetting bij Nagasaki. Von Siebold vestigde zich later in Leiden. Zijn Japan-collectie vormde indertijd de basis voor de stichting van het volkenkundig museum.

Von Siebold zal hem hebben uitgelegd hoe in het Westen werd geschilderd, waarna Hokusai kennelijk dacht: dat kan ik ook.”

De zes aquarellen zijn ongesigneerd en Forrer, zo vertelt hij telefonisch vanuit Japan, „dacht altijd dat ze niet door een Japanse kunstenaar waren gemaakt”, zo westers van stijl waren ze. Ze zijn om die reden ook nooit tentoongesteld. Maar toen Forrer vorig jaar voor onderzoek het Siebold Archief bij Frankfurt bezocht, stuitte hij op een inventarislijst met daarin de beschrijving van ‘de nummers 88 tot en met 93’. En daar stond het: „Zes gezichten op de stad Edo, in kleuren op papier, in onze stijl geschilderd door de schilder Hokusai.” Uit de beschrijvingen herkende hij de aquarellen van de tot nu toe onbekende kunstenaar.

Forrer „begreep meteen” dat dit „fabelachtig nieuws” was. „Zes nieuwe werken van Hokusai! En dan ook nog zo bijzonder!” Want dat komt erbij: de zes aquarellen onderstrepen het veelzijdige kunstenaarschap van Hokusai. Forrer: „Von Siebold en Hokusai ontmoetten elkaar in 1826. Von Siebold zal hem hebben uitgelegd hoe in het Westen werd geschilderd, waarna Hokusai kennelijk dacht: dat kan ik ook.”

Toch is juist die afwijkende stijl nu aanleiding voor twijfel. The Japan Times bijvoorbeeld, haalt een Japanse deskundige aan die stelt dat „de lijnen en vormen van de objecten” niet karakteristiek zijn voor Hokusai en dat „meer research nodig is”. Onderzoeker Forrer: „Ik heb geen enkele reden om te twijfelen aan de inventarislijst. Von Siebold was wetenschapper, hij was extreem nauwkeurig.”

En dat de werken ongesigneerd zijn? „In die tijd had maar één Japanse kunstenaar toestemming om werk te leveren aan de Nederlandse handelspost. En dat was niet Hokusai. Dus je mag aannemen dat hij de werken die hij aan Von Siebold schonk daarom bewust niet signeerde.”

Het Museum Volkenkunde wil de werken na onderzoek naar de lichtgevoeligheid ervan tentoonstellen.