Zachtaardige clown van lach en weemoed

Oleg Popov (1930-2016) was de eerste Russische clown die wereldberoemd werd.

Foto AFP/ Anouk de Groot

De beroemdste clown ter wereld is niet meer. Woensdag overleed Oleg Popov in de Russische stad Rostov-aan-de-Don. Hij werd 86 jaar. Tot het allerlaatst trad hij op. Met zijn dood komt er een einde aan een carrière van 66 jaar – voor zover bekend een clownsrecord. Popovs clown was geen platte grappenmaker, maar een zachtaardige, tragikomische figuur die behalve een lach weemoed opriep. „Hij was de eerste zonder masker”, zegt zijn tweede vrouw Gabriela Lehmann daarover in de Volkskrant. „Hij lacht andere mensen ook niet uit.”

Oleg Konstantinovitsj Popov was de eerste Russische clown die wereldberoemd werd in het Westen. Al vroeg in zijn carrière mocht hij van de Sovjet-autoriteiten naar het buitenland, eerst naar Polen, later naar West-Europa. Al vanaf de jaren 60 trad hij ook op in Nederland. Theaterproducent Joop van den Ende verzorgde vele van zijn Nederlandse tournees en bracht hem in contact met Toon Hermans. Voor de cabaretier was Popov een bron van inspiratie.

Popov werd in 1930 even buiten Moskou geboren als de zoon van een horlogemaker, die spoorloos verdween. „In de horlogefabriek waar mijn vader werkte, waren de arbeiders bezig met het ontwerp van een heel speciaal horloge voor Stalin”, zei Popov daarover in het boek Oleg Popov. Mijn leven als clown. „Dat horloge moet op de een of andere wijze zijn stukgegaan, waarna mijn vader vermoedelijk werd gearresteerd.”

Russische Staatscircus

Popov junior groeide op in armoede. Op 12-jarige leeftijd kon hij aan de slag op de afdeling typografie van de staatskrant Pravda. Zijn vrije tijd bracht hij door op de school van het Russische Staatscircus, die naast de drukkerij lag. Al tijdens de oorlog trad hij toe tot de school, waar hij zich behalve als clown bekwaamde in jongleren, koorddansen en acrobatiek.

Popov brak door in de jaren 50, toen hij mocht optreden in het voorprogramma van ‘Karandasj’ (‘potlood’), op dat moment de beroemdste clown van de Sovjet-Unie. Hij combineerde grappen met koorddansen en jongleren en trad op met weinig make-up. De ‘zonneclown’, een figuur met rode dopneus, warrige gele pruik en een zwart-wit geblokte pet, is van een latere datum.

In 1990 toerde hij door Duitsland, waar hij zich in 1991 zou vestigen. Zijn tweede huwelijk met circusartieste Lehmann (zijn eerste vrouw was aan kanker overleden) werd voltrokken in Breda, door toenmalig burgemeester Ed Nijpels. Pas in 2015, keerde hij voor het eerst terug naar Rusland, waar hij werd ontvangen met staande ovaties en telegram van president Poetin. De Russische minister van Cultuur Medinski roemde Popov vandaag: „ Een man met een ongewoon lot en een gewonde jeugd, beschouwde de lach van de mensen om zich heen als zijn levensopdracht.”