Fictie inspireert tot echte verandering

Acteursgroep Wunderbaum wilde niet alleen maar kunst maken die vragen stelt, maar ook eens antwoorden geven. Zaterdag sluit de groep hun project over de participatiesamenleving af in Carré, samen met burgerinitiatieven.

Wunderbaums The New Forest – We doen het wel zelf Foto Anke Teunissen

Is de participatiesamenleving nu voltooid, of mislukt? Drie jaar geleden was het het woord van het jaar, uitgesproken door koning Willem-Alexander in zijn eerste troonrede. Vervolgens werd het min of meer overheidsbeleid, van het kabinet Rutte-II: dat wentelde taken af op actieve burgers – die moesten zelf maar de buurtveiligheid, de plaatselijke bibliotheek of de mantelzorg voor hun demente moeder regelen. Burgerinitiatieven schoten als paddenstoelen uit de grond.

Daarover maakte acteursgroep Wunderbaum anderhalf jaar geleden de voorstelling We doen het wel zelf. „Maar nu, met de verkiezingen op komst, is het woord in niet één partijprogramma te vinden”, zegt theatermaker/acteur Walter Bart van Wunderbaum. „Wij vroegen ons af: is dat grote project nu dan af, of is de term besmet, en willen politici er niet meer mee geassocieerd worden?” Zaterdag speelt de groep in Carré de allerlaatste voorstelling van We doen het wel zelf, en organiseert daaromheen, met burgerinitiatieven, politici en denkers, een feestelijk ‘afscheid’ van de participatiemaatschappij.

De groep probeert vijftig landelijke initiatieven naar Carré te krijgen, en licht nog eens 25 specifiek Amsterdamse projecten uit op het podium. Ze reiken ook een prijs uit aan het beste burgerinitiatief, en aansluitend is het feest. Bart: „Dit wordt onze grote finale.” Daarmee bedoelt hij ook: de grote finale van The New Forest, een reeks voorstellingen die de groep maakte vanaf 2013, met voorstellen voor een nieuwe samenleving. Met de grote participatieshow in Carré viert Wunderbaum ook de voltooiing van dat project.

Nieuwe samenleving

Foto Ben Nienhuis

Foto Ben Nienhuis

Ze zouden een nieuwe samenleving gaan creëren, was het plan in 2013, bij de lancering van The New Forest – samen met vrijwilligers en maatschappelijke partners, afkomstig uit de zorg, de rechtspraak en de architectuur. Het idee ontstond, zegt actrice Maartje Remmers, doordat ze moe waren van het adagium van de kunstenaar die geen antwoorden geeft, maar alleen vragen stelt. „Wij dachten: laten wij nu dan ook eens met proposities komen. Niet alleen bekritiseren wat er is, maar ook oprecht goede alternatieven voorspiegelen.” In samenwerking met het Rotterdamse architectenbureau Zus werd gebrainstormd over het stichten van een nieuwe plek in de stad: een artistieke vrijplaats, een zelfvoorzienend kunstenaarsdorp. Maar die plannen stuitten op bureaucratische barrières, zoals vergunningen. Remmers: „En zodra het heel concreet werd, werd het voor ons als theatermakers ook weer een beetje plat. Dan heb je die plek, en dan?”

De leden van het collectief verschilden van meet af aan bovendien van mening over hoe serieus het voornemen van een ‘nieuwe samenleving’ was, zegt Bart. „Wij zijn kunstenaars. Ons werkterrein is in principe fictie – al loopt kunst en werkelijkheid bij ons altijd wel door elkaar. Maar door het publiek werd het behoorlijk serieus genomen: yes, er komt een nieuwe samenleving!”

Remmers richt ‘de basisoptimisten’ op, een groep vrijwilligers die hulp biedt aan eenieder die dat nodig heeft

Voor Wunderbaum zelf was het na twee, drie projecten wel duidelijk dat The New Forest kunst zou blijven, met een sterk maatschappelijke inslag en vertrekkend vanuit de samenleving. Dat wel. Bart: „Toen waren sommige mensen echt teleurgesteld. Het publiek verwachtte actie, en directe verandering.”

Over dat spanningsveld tussen droom en daad, tussen fictie en weerbarstige werkelijkheid gaat ook hun film Stop Acting Now: een metaforische terugblik op het project. Daarin besluiten de acteurs te stoppen met theater, en zich daadwerkelijk maatschappelijk te gaan inspannen. Remmers richt ‘de basisoptimisten’ op, een groep vrijwilligers, van tandarts tot advocaat, die hulp bieden aan eenieder die dat nodig heeft. Collega Matijs Jansen ontwikkelt een app, Tuinder, die lokale groententeler en consument aan elkaar koppelt. En Marleen Scholten begint een Tranenbar, waar bezoekers leed en ellende kunnen delen, in een wereld die wordt gedomineerd door virtueel geforceerd optimisme, likes en smileys.

Trailer van ‘Stop Acting Now’. De tekst gaat verder na de video.

Uiteindelijk stranden de pogingen in verveling, frustratie, en onderling geruzie. Dan resteert aan het slot slechts één grootste daad: een massale kruiptocht naar Brussel, om zo de wereld van nu aan te klagen. Bart: „Daar keren we nadrukkelijk weer terug tot de verbeelding, de vorm. Dat is ons métier, en dat is onze kracht.”

Platform voor verandering

Wat The New Forest wèl concreet heeft opgeleverd, zeggen de makers nu, is een bundeling van krachten, van allerlei soorten mensen en organisaties in het hele land, die elkaar helpen en kennis delen, en dat ook zullen blijven doen nu The New Forest is voltooid. Ze noemen het zelf ‘een platform voor verandering’. Remmers: „Het feit dat we met veel mensen samen nadenken over alternatieven, op verschillende podia, in de samenleving en op toneel, dat is eigenlijk al heel mooi.”

Tijdens het project kwam het soms tot ontmoetingen die daadwerkelijk verschil maakten. Zo werkte Wunderbaum bij een voorstelling met een Afghaanse vluchteling die het niet lukte om zijn pasgeboren tweeling hier naartoe te krijgen, vertelt Remmers. „Maar aan die productie deed toevallig ook een jurist mee, die gespecialiseerd is in dat soort zaken. Die twee werken nu samen. Dus op kleine schaal heeft The New Forest iets bijgedragen.”

Met kunst kun je wel degelijk aanzetten tot verandering, denkt ook Walter Bart. Na hun film, met daarin de (fictieve) basisoptimisten en de tranenbar, kregen die initiatieven een vervolg buiten de fictie: iemand wil in Den Haag een eigen ‘basisoptimisten’ starten, en daarbij wekelijks ook een tranenbar organiseren. Bart: „Een overtuigende, goed vormgegeven, verzonnen actie kan dus inspireren tot echte actie. Zo wordt verbeelding de motor voor echte verandering. De realiteit trekt zich op aan de fictie.”

Maar de volgende stap: het realiseren van de verandering, daar zijn anderen toch beter in. Zoals de burgerinitiatieven die zaterdag in Carré het podium krijgen. Bart: „Was de participatiesamenleving nu een nobel streven, of een schaamlap voor bezuinigingen? In onze research kwamen wij misstanden tegen, maar ook veel positieve zelfredzaamheid. Die gaan we zaterdag bevragen, en vieren.”

Wunderbaum in Carré. 5 november. Kaarten: carre.nl. Info: wunderbaum.nl