Preventief alzheimermedicijn op komst

Geneeskunde

Een nieuwe middel lijkt de gevreesde plaques bij alzheimer te kunnen voorkomen. In 2020 weten we het zeker.

Preparaat van door alzheimer aangetast brein. Foto User:KGH Wikipedia

Medicijnen tegen de ziekte van Alzheimer lijken eindelijk succesvol, na decennia van louter mislukkingen. Het gaat nu om één groep medicijnen die allemaal op dezelfde manier de vorming van het waarschijnlijk schadelijke herseneiwit bèta-amyloïde verhinderen.

Dit betekent dat die medicijnen alzheimerpatiënten niet zullen genezen. Ze moeten verhinderen dat alzheimer ontstaat, of verder voortschrijdt bij mensen waar, met een speciale hersenscanner, al wat klonterend bèta-amyloïd in de hersenen zichtbaar is.

Onderzoekers van farmaceutisch bedrijf Merck publiceerden woensdag een artikel over het middel verubecestat. Ze beschrijven het ontwerp van het molecuul, laboratoriumproeven, dierproeven in ratten en apen en de eerste experimenten met mensen.

Nog geen woord over geheugenfunctie

Het middel lijkt veilig. Zelfs in hoge doseringen en bij maandenlang gebruik zijn er geen vervelende bijwerkingen. Sommige proefdieren krijgen plukken grijs haar, maar bij mensen is dat niet gezien. En het is zonneklaar dat het gevreesde alzheimereiwit bèta-amyloïd niet ontstaat. Over geheugenfuncties en gedrag echter nog geen woord in het artikel in Science Translational Medicine.

Lees ook ons achtergrondartikel over de amyloïdhypothese: Dwalend door dementieland.
Illustratie Science Translational Medicine

Het medicijn verubecestat, links als molecuul en rechts in actie in het brein. Illustratie Science Translational Medicine
 

Dat is begrijpelijk. Bij de meeste mensen die uiteindelijk alzheimer krijgen ontstaan de gevreesde amyloïdplaques in een langzaam proces dat misschien wel twintig jaar duurt. De medicijnen die amyloïdvorming verhinderen hebben waarschijnlijk alleen effect als iemand ze jaren slikt. Het zijn dus vooral preventieve medicijnen, net als bloeddruk- en cholesterolverlagers, die beschermen tegen hart- en vaatziekten.

Juichstemming

Dat verubecestat veilig is en amyloïdvorming voorkomt, leidt tot een juichstemming onder aanhangers van de inmiddels omstreden amyloïd-hypothese. Die 25 jaar oude hypothese zegt dat alzheimer ontstaat als het herseneiwit bèta-amyloïd niet goed wordt verwijderd. De brokstukken die in de cel achterblijven zouden op een of ander manier giftig zijn voor zenuwcellen. De belangrijkste kritiek op die hypothese is dat ze nog nooit iets nuttigs voor patiënten heeft opgeleverd.

Misschien gaan verubecestat en soortgelijke middelen van Mercks concurrenten de hypothese redden. Die medicijnen blokkeren in de hersenen het enzym BACE1, dat een herseneiwit kapotknipt, waarbij bèta-amyloïd ontstaat. En even belangrijk is dat die nieuwe BACE1-remmers andere enzymen die erg op BACE1 lijken grotendeels met rust laten. Daar ging het eerder nog mis. Die hadden veel schadelijke bijwerkingen. Ze veroorzaakten bijvoorbeeld zelf zenuwschade.

Eerste resultaten over jaar

Farmaceut Merck is het verst met de ontwikkeling. Eind 2012 begon het bedrijf al de eerste fase-III-onderzoeken. Die waren zo opgezet dat er stapsgewijs, bij gebleken veiligheid, meer mensen aan konden meedoen. Die stappen zijn steeds gezet. Er is een onderzoek voor patiënten met lichte alzheimer en een voor klachtenvrije mensen met enige amyloïdneerslag in hun hersenen. De eerste resultaten zijn er wellicht eind volgend jaar. Vier concurrenten van Merck zijn intussen ook van die beslissende fase-III-studies gestart die soms wel vijf jaar zullen duren. Hun resultaten zijn er pas na 2020.