Een trukendoos om kiezers uit te sluiten

Amerikaanse verkiezingen Republikeinen voerden wetten in om minderheden te weerhouden van stemmen. Democraten brengen hen juist naar de stembus.

Shannon Stapleton/Reuters

Donald Trump blijft het herhalen: de verkiezingen zijn rigged, gemanipuleerd. Het cynische van zijn uitspraak is dat Trump gelijk heeft, alleen niet op de manier die hij bedoelt.

Al gelooft ruim de helft van Trumps aanhang dit na zijn uitspraken niet langer, grootschalige, doorslaggevende fraude met uitgebrachte stemmen of met stembiljetten is in de VS moeilijk, zo niet onmogelijk, omdat het stemproces een lappendeken van regels en systemen is. Maar de stembusgang, die wordt in de VS zeker gemanipuleerd.

Omdat in het Amerikaanse tweepartijenstelsel de voorkeuren van grote groepen kiezers vastliggen, hangt alles af van welke groep er opkomt en met hoeveel. Manipulatie draait dus om strategisch ontmoedigen en stimuleren: sommige groepen moeten thuisblijven, anderen moeten juist gaan stemmen.

Ruwweg zijn het de Republikeinen die de stembusgang het vaakst proberen te frustreren. Zij moeten het immers hebben van kiezersgroepen die van oudsher toch al hun stem uitbrengen: blanke kiezers, oudere kiezers, rijken. Ze hebben er geen baat bij als jongeren, armen, minderheden en nieuwkomers – die overwegend neigen naar de Democraten – in groteren getale gaan stemmen.

Democraten proberen juist zo véél mogelijk groepen te laten stemmen: zij moeten het steeds meer hebben van minderheden en jongeren. Rock the Vote heet dan ook de aan de Democraten gelieerde, hip bedoelde campagne die jongeren naar de stembus moet lokken. Daartegenover staat het Block the Vote van de Republikeinen, zoals het linkse blad The Nation laatst schamperde.

Van fraude in strikte zin is daarbij geen sprake. De machtsstrijd rond de stembusgang wordt van oudsher juist via wetgeving gevoerd.

Bureaucratische woestenij

De nieuwste ronde in dit oude gevecht (dat begon toen zwarten in 1870 stemrecht kregen na de Burgeroorlog) begon in 2013. Toen haalde het – toen nog in meerderheid conservatieve – Hooggerechtshof een streep door een belangrijk onderdeel van de Voting Rights Act uit 1965, die discriminatie bij de stembus verbiedt: staten die regels willen wijzigen, hebben daarvoor niet langer toestemming van de federale overheid nodig. Washington moet zijn gelijk achteraf halen, via de rechter. „De grootste achteruitgang in stemrecht sinds het tijdperk Jim Crow”, oordeelde het New Yorkse Brennan Center for Justice dat stemrechten bestudeert, doelend op wetten die de segregatie bevorderden en zwarten met allerlei hindernissen weghielden bij de stembus.

Alleen al dit jaar hebben veertien – vrijwel zonder uitzondering Republikeinse – staten wetten ingevoerd die de stembusgang bemoeilijken. Sinds 2010 deden twintig staten dat. Het vaakst gaat het om bepalingen rond het identiteitsbewijs, dat nu ook een foto moet hebben. Republikeinen zeggen dat dit stembusfraude tegengaat, Democraten houden vol dat de restricties bedoeld zijn om hun kiezersgroepen te treffen.

The New York Times maakte deze kaart van de uitslagen per staat in de afgelopen vijftig jaar:
electoralvote

Een identiteitskaart met foto is voor Nederlanders misschien een formaliteit, maar niet in de bureaucratische woestenijen van de Amerikaanse burgerlijke stand. „Een nachtmerrie”, noemde de Texaan Anthony Settles zijn pogingen om te voldoen aan de nieuwe voorwaarden, tegenover The Washington Post. De naam op zijn rijbewijs verschilt van die op zijn geboortebewijs. Het papier uit 1964, het bewijs dat zijn moeder zijn naam veranderde toen ze hertrouwde, is de burgerlijke stand kwijt. Een nieuw bewijs kost 250 dollar, geld dat Settles niet heeft.

De meeste ‘Voter ID-wetten’ worden aangevochten door burgerrechtenorganisaties, sommige ook door de federale overheid. De grootste overwinning werd in augustus geboekt, toen het Hooggerechtshof bepaalde dat North Carolina zijn Voter ID-wet niet mocht herinvoeren, die een speciaal sóórt identiteitsbewijs voorschreef. „Met bijna chirurgische precisie” tegen Afro-Amerikanen gericht, oordeelde een rechter. Ook wilde de staat studenten verplichten in de woonplaats van hun ouders te stemmen.

Een tweede manier om de stembusgang te frustreren is eenvoudiger: je kunt het van tevoren of per post stemmen beperken, stembureaus opheffen of de openingstijden bekorten. Ook dit gebeurt vaak, en het zorgt voor lange rijen. In 2011 reduceerde Georgia het vroeg stemmen van 45 dagen naar 21, en het aantal stembureaus werd teruggebracht. Het resultaat: lange rijen en urenlange wachttijden bij de stembureaus, waar dit jaar soms zelfs mensen flauwvielen van de hitte. Ohio schrapte zijn ‘Golden Week’: de vijf dagen waarin het mogelijk was je als kiezer te registreren en meteen te stemmen, iets waar vooral minderheden gebruik van maakten. North Carolina bracht het aantal stembureaus in het overwegend zwarte Guilford County terug van twaalf tot één.

Gedetineerden mogen niet stemmen

De meest rigoureuze manier waarop in de VS de stembusgang is beperkt, krijgt ondertussen nauwelijks aandacht. Dat is het feit dat gedetineerden er niet mogen stemmen, op twee staten na: Maryland en Vermont. Aangezien Afro-Amerikanen relatief veel vaker worden opgesloten, werkt ook dit in het voordeel van Republikeinen. 7,4 procent van de Afro-Amerikanen in de stemgerechtigde leeftijd mag niet stemmen, tegen 1,8 procent van de rest van de bevolking.

Het gaat volgens de organisatie The Sentencing Project, die strijdt voor stemrecht van mensen met een strafblad, om bijna 6 miljoen van hun stemrecht beroofde Amerikanen, van wie slechts 2,3 miljoen daadwerkelijk gevangenzit. Drie miljoen hebben hun straf allang uitgezeten, maar wonen in de tien staten waar veroordeelden hun stemrecht nooit terugkrijgen. In zes staten, waaronder swing state Florida, mag meer dan 7 procent van de bevolking niet stemmen.

Tegenover alle beperkingen staat dat drie staten dit jaar de mogelijkheden om te stemmen juist hebben verruimd. De staten Oregon en Californië registreren sinds 2015 iedereen die een transactie met de overheid heeft – voor een uitkering, een rijbewijs, een geboorte of wat dan ook – automatisch als kiezer. West-Virginia, Vermont en Connecticut gaan dat nu ook doen. Het Brennan Center schat dat de wet in Californië 6,6 miljoen nieuwe kiezers oplevert.

verkiezingenvs

Sinds 2012, toen lange rijen de verkiezingen hinderden, hebben 26 staten het stemmen op andere manieren vereenvoudigd, bijvoorbeeld door online registratie mogelijk te maken. Vaak zijn dat Democratische staten, maar lang niet altijd.

Daarnaast staan de Democraten bekend om hun vasthoudendheid als het gaat om het enthousiasmeren van stemmers. In Florida organiseert Clintons campagne pendelbussen van studentencampussen naar stembureaus. Er zijn ‘Souls to the Polls’-manifestaties waarbij kerkgangers worden meegenomen naar het stembureau. Voor latino’s „doen we Caravanas en buurtfeesten, waarbij buren in optocht naar het stembureau gaan” schreef Clintons campagneleider in Florida in een uitgelekte memo.

Dit jaar is het voorlopig nettoresultaat van de strijd om de stembusgang dat tot nu toe ruim 22 miljoen Amerikanen hun stem uitbrachten – ongeveer een op de tien stemgerechtigde Amerikanen. Dat is meer dan in 2012. De opkomst laat een wisselend beeld zien: méér latino’s (gunstig voor de Democraten), minder Afro-Amerikanen en minder jongeren (gunstig voor de Republikeinen).