Opinie

De angst voor nucleaire vergelding voorkomt oorlog

In een kernwapenvrije wereld heeft degene die de afspraak breekt opeens alle macht, waarschuwt .

Maandag namen de Verenigde Naties een resolutie aan om te onderhandelen over een wereldwijd kernwapenverbod. Nederland stemde als enige NAVO-bondgenoot niet tegen dit voornemen, maar onthield zich van stemming – hoewel Bert Koenders, onze minister van Buitenlandse Zaken, zich al geruime tijd inspant voor nucleaire ontwapening. Deze resolutie steekt niet goed in elkaar, verklaarde hij. En daarin heeft hij meer dan gelijk. Terwijl de VN in New York hoogdravend spraken over een kernwapenvrije wereld, plaatste Rusland nuclear-capable raketten in Kaliningrad en testten de VS kernwapens in de woestijn van Nevada.

Veel Nederlanders hopen net als Koenders op een kernwapenvrije wereld. Dat is ook het doel van Global Zero, een internationale beweging gesteund door honderden vooraanstaande politici, religieuze leiders, militairen, mediapersoonlijkheden en ondernemers. De druk om tot nucleaire ontwapening te komen is bijzonder sterk, maar de campagnes zijn vaak nogal eenzijdig: ze negeren de geopolitieke realiteit en spreken nauwelijks over de politiek-strategische risico’s van een kernwapenvrije wereld.

De nucleaire dreiging uit Noord-Korea en Rusland leert dat kernwapens nog steeds een sleutelrol spelen in de internationale politiek. Russische nucleaire bommenwerpers vliegen boven de kust van Nederland en over het grondgebied van onze NAVO-bondgenoten: een duidelijk signaal dat het Kremlin zijn nucleaire dreigementen ook kan waarmaken. Wereldwijd worden kernwapenarsenalen voortdurend gemoderniseerd, ook in de Verenigde Staten, Frankrijk en Engeland. Nucleaire afschrikking wordt gezien als essentieel instrument om de nationale belangen veilig te stellen.

De positie van Nederland is contradictoir. Koenders’ diplomaten engageren zich met het ideaal van een kernwapenvrije wereld, terwijl de F-16-piloten van Defensie-minister Hennis klaarstaan voor de uitvoering van nucleaire NAVO-taken. Aangezien kernwapens essentieel zijn voor onze nationale veiligheid en de verdediging van NAVO-bondgenoten, is het kwalijk dat de Nederlandse regering geen coherente strategie voert.

Na de Koude Oorlog ontstond er in het Westen een taboe op denken over machtspolitiek en de rol van kernwapens daarin. Dat werd afgedaan als ‘ouderwets’. De aandacht verschoof naar internationale samenwerking en nucleaire ontwapening. Dat leek de weg ‘vooruit’. De strategische kennis over kernwapens zakte weg, terwijl machtspolitiek én kernwapens bleven. Er ontstond langzaamaan een mismatch tussen wens en de weerbarstige, machtspolitieke werkelijkheid.

De voordelen van nucleaire ontwapening lijken evident: geen ongeluk of oorlog met kernwapens. Maar aan een kernwapenvrije wereld kleven óók risico’s. Een postnucleair tijdperk kan net zo instabiel worden als het prenucleaire, waarin veldslagen het leven kostten aan tientallen miljoenen mensen. Sterker, de conventionele wapens van nu zijn veel krachtiger dan die van zeventig jaar geleden. Het wegvallen van nucleaire afschrikking zet de deur misschien wel open voor een uiterst gevaarlijke wanorde die zijn gelijke in de geschiedenis niet kent.

Angst voor nucleaire vergelding hield het nucleaire tijdperk relatief vredig en stabiel. Omdat elk militair treffen met een atoommacht kan escaleren tot een nucleair treffen, is het veel gevaarlijker geworden om oorlog te voeren dan in het prenucleaire tijdperk. Nucleaire grootmachten deinzen terug voor militair handelen tegen elkaar en tegen elkaars bondgenoten. De Amerikaanse nucleaire afschrikking weerhoudt Rusland er mogelijk van de Baltische staten aan te vallen.

Zo bezien kan nucleaire ontwapening leiden tot chaos. De Verenigde Staten zouden veruit het machtigste conventionele militaire apparaat bezitten, zonder dat daar een Russische of Chinese uitdager van betekenis tegenover staat. Dat kan een periode inleiden van geopolitieke crises en voortdurende pogingen om de machtsbalans te herstellen. Bovendien: in een kernwapenvrije wereld is het veel aantrekkelijker om een kernwapen te ontwikkelen dan in de huidige orde. Het ‘eerste’ land met kernwapens kan alle andere landen zijn wil opleggen. De VS begon tijdens de Tweede Wereldoorlog aan het Manhattan-project uit angst dat nazi-Duitsland als eerste ‘de bom’ zou ontwikkelen. Tegenwoordig is de kennis voor het maken van kernwapens wijdverspreid. Dat maakt een kernwapenvrije wereld nog gevaarlijker dan destijds.

Kernwapens raken dus de essentie van nationale veiligheid, zelfs als ze niet bestaan. Simpelweg omdat je de kennis erover niet uit ons collectieve geheugen kunt wissen. Wat we weten kan niet ongedaan gemaakt worden. Het ideaal van een kernwapenvrije wereld mist legitimiteit zolang het niet gepaard gaat met deze realiteit. Ontwapeningsidealisten moeten daarom het gesprek aangaan met nucleaire realisten. Eenzijdige campagnes voor een kernwapenvrije wereld zijn niet zonder risico’s.