Creatief boekhouden met de Noorse broeders

De sektarische geloofsgemeenschap Noorse broeders ontwijkt al jaren de belastingen. Via goededoelenstichtingen betaalt de Nederlandse fiscus mee aan onder meer vakanties, sportkleding voor de jeugd en verfraaiing van het hoofdkwartier in Noorwegen.

Foto: Cornelius Poppe / SCANPIX

Het woord ‘Belastingdienst’ komt niet voor in het vocabulaire van Jan-Hein Staal, leider van de Noorse broeders in Nederland. In zijn e-mails heeft hij het consequent over „de andere planeet”. De vrees voor de fiscus is groot, en niet zonder reden. De broeders ontwijken al jaren de belastingen. Dat blijkt uit interne documenten en 200.000 e-mails waarop NRC de hand heeft gelegd.

De Noorse broeders zijn een internationale, sektarische geloofsgemeenschap met zo’n 40.000 leden in 65 landen. De Nederlandse tak – 2.000 leden – noemt zich de Christelijke Gemeente Nederland (CGN) en bestaat uit 50 stichtingen en 23 bedrijven.
De CGN en veertien andere stichtingen die tot de Noorse broeders behoren, zijn door de Belastingdienst erkend als Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). De ANBI-status geeft belangrijke fiscale voordelen, zoals vrijstelling van vennootschapsbelasting, giftenaftrek voor donateurs en het doen van belastingvrije uitkeringen.

Het zijn deze ANBI-stichtingen die de broeders in allerlei constructies inzetten om financieel voordeel te behalen. Neem de elf lokale ANBI-stichtingen van de Noorse broeders in Nederland. Zij laten afgelopen jaren de fiscus ten onrechte meebetalen aan reisjes van de jeugd, sportkleding voor jongeren en het clubwerk. Bij de afdeling Terwolde betalen de leden geen contributie meer voor het clubwerk van hun kinderen, maar doen ze een gift. „Het voordeel van deze wijze van fondswerving is dat de gift fiscaal aftrekbaar is”, staat in een mail.

Creatieve fiscalist

Dat het niet mag, weten de broeders, blijkt uit een notitie uit 2014 van hun adviseur Ineke Koele. Zij is een, volgens haar website, „internationaal georiënteerde, creatieve fiscalist en advocaat” in Deventer.

Ze maant tot voorzichtigheid: „De rode draad in die jurisprudentie is dat vermaak en vrijetijdsbesteding, alsmede persoonlijke vorming en ontwikkeling van de doelgroep, géén algemeen nuttige activiteiten zijn. Tot op heden is er niet kritisch gekeken naar de nationale en lokale organisaties van CGN (de kerk, red.). Het ligt voor de hand dat dit een volgende keer wel het geval zal zijn.”
De broeders weten ook dat het bestuurswerk voor ANBI-stichtingen onbetaald hoort te zijn. „Bestuursleden ontvangen geen vergoeding of vacatiegeld”, schrijven ze keurig in het fiscaal beleidsplan 2012-2016.

Maar de praktijk is anders. Leider Jan-Hein Staal, bestuurslid van de stichting CGN, stuurt maandelijks een rekening van 1.000 euro vanuit zijn adviesbedrijf. Dat bedrag vindt hij overigens mager: „Als ik de uren plus reis van de dag reken kom ik er niet met de 1.000 euro per maand die ik aan CGN factureer.”

De loonkosten van mede-bestuurder Hanna Kook-Visser worden vanaf 2015 als „huur werk- en vergaderruimte” aan CGN gefactureerd door een broederbedrijf waaraan Kook is verbonden. Bij de eerste nota zit een mail: „Dit is ter compensatie van de uren die Hanna maakt voor CGN en die we in de begroting zijn overeengekomen.”

Mail compensatie uren Hanna Kook-Visser

Hippo Mundo Charity

Drie stichtingen misbruiken hun ANBI-status in het internationale zakelijke netwerk van de Noorse broeders. Ze worden aangewend om zo min mogelijk belasting te betalen, of om fiscale aftrekposten te creëren.

Een van de drie, de Stichting Hippo Mundo Charity in Apeldoorn, is eigenlijk geen goededoelenstichting, blijkt uit een brief van de Belastingdienst van 14 oktober 2014.

Brief Belastingdienst

Als aandeelhouder van bedrijven over de hele wereld boekt de stichting in 2012 een winst van 4,2 miljoen euro terwijl een winstoogmerk verboden is. Ook blijkt de stichting voor 18 miljoen euro leningen te verstrekken en voor 14 miljoen te hebben geleend. Dat zijn verboden „bancaire activiteiten” volgens de fiscus. Die valt het op dat één van de hoogste Noorse leiders, Bernt Aksel Larsen, privé een lening van 1,6 miljoen euro krijgt van de Nederlandse stichting. Rente wordt niet betaald, die is opgenomen bij de vorderingen.

Daar komt nog bij dat de stichting geen jaarcijfers op internet publiceert, wat sinds 2014 verplicht is. Conclusie is dat de stichting „niet het algemeen belang” dient. De fiscus wil de ANBI-status met terugwerkende kracht vanaf 2010 intrekken. Of dat al is gebeurd, wil de Belastingdienst niet zeggen.

Vakantieoord Brunstad

Het wereldwijde geloofscentrum van de broeders is Brunstad, Zuid-Noorwegen. Onder de naam Oslofjord Convention Center is Brunstad bekend als vakantie- en conferentieoord met jachthaven, bar, restaurants, golfbaan, voetbalveld en hotel. Brunstad wordt al jaren vergroot en verfraaid. Het geld voor de verbouwing komt van giften van broeders, en wordt geleend bij de Noorse bank DNB.

Voor de terugbetaling van deze lening wordt een internationale fiscale constructie opgezet, waarbij de ANBI-status van de Stichting Evangeliewerk Buitenland (STEB) in Stadskanaal wordt gebruikt. De stichting betaalt afgelopen jaren 3,7 miljoen euro terug aan de bank. Dat is een commerciële activiteit, maar vanwege de ANBI-status hoeft er geen vennootschapsbelasting te worden afgedragen. Het geld voor de aflossing komt van donaties van discipelen die deze ook weer fiscaal kunnen verrekenen. Zo betaalt de Belastingdienst twee keer mee aan Brunstad.

Dat dit niet in de haak is, weten de broeders ook. Voorjaar 2010 schrijft stichtingsbestuurder Jan Rengers een notitie over dit „steeds groter wordend fiscaal probleem”.

Notitie Stichting Evangeliewerk Buitenland

Hij betwijfelt of de aflossing van een lening voor de verbouwing van een conferentiecentrum „waar het gehele jaar commerciële activiteiten plaatsvinden” wel een ANBI-activiteit is. Rengers: „Donaties aan STEB (de stichting, red), die vervolgens aan de buitenlandse instelling Brunstad worden betaald, kunnen door de fiscus worden aangemerkt als giften aan die buitenlandse instelling, zodat ze – eventueel met terugwerkende kracht – niet meer aftrekbaar zijn.”

Uit de mails blijkt ook dat de lening buiten de jaarstukken is gehouden. Bestuurslid Bert Kobes schrijft: „Heel fijn dat deze ongeëtiketteerde lening, die nergens op de balans staat, nu is afgelost.” Rengers reageert: „In theorie zou de Belastingdienst achteraf kunnen stellen dat de ANBI-status onterecht is geweest.” Rengers en Kobes heffen de stichting op.

Jan Rengers en Bert Kobes spelen een dubbelrol. In het dagelijks leven is Rengers senior medewerker van de auditdienst van het ministerie van Financiën. Kobes is adviseur informatiebeveiliging en coördinator Melddesk Datalekken bij de Belastingdienst. Als broeders zijn ze lid van het „fiscale adviesteam” van de kerk en betrokken bij het op grote schaal omzeilen van de fiscus.

Mailwisseling Bert Kobes

Satellietuitzendingen

Goede broeders kijken naar het satellietkanaal van de kerk en verblijven regelmatig in Brunstad, Noorwegen. Het abonnement op de reli-zender en het jaarlijkse bedrag van 4.500 euro voor het gebruiksrecht van een suite of bungalow in Brunstad worden als „gift voor het zendingswerk” opgevoerd. Daarvoor wordt de Stichting Wereldwijd Evangeliewerk (WEW) in Kampen gebruikt. Maar betalen voor een bungalow of een tv-zender is geen aftrekbare gift.

Dat is de reden waarom Jan Rengers tot behoedzaamheid maant. Hij vreest het ergste als een informatiebrief over de giftenaftrek in „verkeerde handen” valt. Het gevolg kan zijn „dat we in de pers worden beticht van belastingontduiking, in de trant van ‘mensen betalen van Nederlands belastinggeld hun vakantiehuisje in Noorwegen’. Dat kan zeer grote negatieve gevolgen hebben voor onze goede naam en eventueel voor de ANBI-beschikking. Dat risico moeten we niet willen lopen!”

Mailwisseling Jan Rengers

Volgens haar statuten mag de stichting uitsluitend leningen geven voor zendingswerk of als risicomijdend vermogensbeheer. Er gaan echter miljoenen euro’s als leningen naar bedrijven op Cyprus. Een interne commissie ziet dat het niet klopt: „Wij constateren dat er leningen aan buitenlandse ondernemingen en instellingen zijn verstrekt, die mogelijk aan geen van deze twee voorwaarden voldoen.”

Notitie interne commissie stichting WEW

Daar komt nog iets bij. De leningen worden niet terugbetaald en de rente wordt niet geïncasseerd. Volgens de commissie worden de miljoenen enkel op papier „om fiscale redenen” als rentedragende leningen verstrekt en zijn het in werkelijkheid giften. De belastingbetaler betaalt wederom mee.

Dat het bestuur twee jaar lang zwijgt over het kritische rapport van de interne commissie is „maatschappelijk gezien onder de maat”, vindt commissielid Rengers in 2013. Twee jaar later controleert de broeder opnieuw de boeken en ziet hij weer „geldstromen” die „onoverzichtelijk” zijn. Als de stichting, volgens de ANBI-regels, daarna toch cijfers op het internet moet publiceren, geeft leider Jan-Hein Staal een heldere oekaze: „Zo beknopt mogelijk!”

Reageren? onderzoek@nrc.nl