189.000 nee-stemmers zijn al binnen

Vijf vragen Het CETA-handelsverdrag is getekend. Maar voor het in werking kan treden zijn er de nodige obstakels te nemen. Zoals een CETA-referendum. Vijf vragen over de mogelijke struikelblokken,

Foto Yves Herman / Reuters

Met enige dagen vertraging kon de Canadese premier Justin Trudeau afgelopen weekend dan toch naar Brussel vliegen om het CETA-handelsverdrag met de EU te ondertekenen. Nadat de Walen extra toezeggingen hadden losgepeuterd waren ook zij overstag gegaan. Is alles nu in kannen en kruiken? Vijf vragen over de vele hobbels die het CETA-verdrag nog moet nemen.

1. Wat gebeurt er nu met CETA?

Eerst is nu het Europees Parlement aan zet. Dat zal waarschijnlijk eind dit jaar of begin volgend jaar instemmen met het verdrag. Vervolgens kan CETA gefaseerd en voorlopig in werking treden. In de praktijk betekent dit dat de reeds lage importtarieven tussen de EU en Canada verder worden afgebouwd en dat allerlei andere regels die de handel belemmeren worden geschrapt.

Zolang er zicht is op ratificatie in alle EU-lidstaten mag deze voorlopige werking van het verdrag voortduren. Nadat het Europees Parlement heeft ingestemd zijn de nationale parlementen aan de beurt om het verdrag goed of af te keuren. Alle lidstaten moeten akkoord gaan voordat CETA definitief in werking kan treden.

2. Wie willen er in Nederland een referendum?

De eerste initiatiefnemers zijn de stichting Meer Democratie, voedselwaakhond Foodwatch, Milieudefensie en de ‘progressieve denktank’ Transnational Institute. Zij hebben zich verenigd in het Platform TTIP CETA Referendum. Ook andere organisaties nemen deel, waaronder Varkens in nood, de Nederlandse Akkerbouw Vakbond en het Nederlands Palestina Komitee.

Vakcentrale FNV overweegt zich aan te sluiten bij een referendum tegen CETA, maar wil eerst de volledige tekst van CETA grondig bestuderen. Het Forum voor Democratie van Thierry Baudet, onlangs omgevormd tot politieke partij, zamelt ook handtekeningen in tegen CETA.

In de Tweede Kamer zijn onder meer de PVV, de SP, GroenLinks, de ChristenUnie, de SGP en de Partij voor de Dieren tegen het CETA-handelsverdrag.

Lees hier meer over de struikelblokken voor het pas getekende CETA-verdrag: 189.000 nee-stemmers zijn al binnen

3. Wat zijn de bezwaren van de tegenstanders?

Een belangrijk bezwaar vormt de investeringsbescherming in CETA. Buiten de nationale rechtsgang om kunnen bedrijven claims indienen tegen staten wanneer die besluiten nemen die bedrijfsinvesteringen schaden. De tegenstanders zien dit als een aantasting van de democratische rechtstaat.

Ook zijn er zorgen over de schending van nationale standaarden op het gebied van milieu, consumentenbescherming, dierenrechten en rechten van werknemers. Bovendien zouden nationale overheden beperkt worden in hun toekomstige mogelijkheden om maatregelen te nemen die burgers beschermen. CETA bevat standaarden op het gebied van voedselveiligheid, veiligheidstesten van producten en een reeks andere terreinen. Tegenstanders beweren dat de economische voordelen beperkt zijn en niet opwegen tegen de nadelen.

4. Komt er in Nederland een CETA-referendum?

Daar lijkt het wel op. Het Platform TTIP CETA Referendum heeft al ruim 189.000 steunbetuigingen binnen van mensen die straks hun handtekening willen zetten om het referendum van de grond te krijgen. In totaal zijn 300.000 handtekeningen nodig. Het Forum voor Democratie van Thierry Baudet zegt al bijna 11.000 e-mailadressen van sympathisanten te hebben vergaard.

De initiatiefnemers mikken als datum op de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart 2018. Vraag is wel of CETA eerder niet al in een andere EU-lidstaat sneuvelt. Ook zou de Tweede Kamer een CETA-referendum kunnen blokkeren door tussentijds de referendumwet te wijzigen. Bij diverse politieke partijen bestaat onvrede over de situatie die na het Oekraïne-referendum is ontstaan. Doordat diverse partijen dat raadgevende referendum vooraf bindend verklaarden werd bij de nee-stemmers de verwachting gewekt dat het associatieverdrag na een ‘nee’ van tafel zou gaan. Het probleem is dat ook als Nederland niet zou ratificeren de andere EU-landen alsnog een handelsverdrag, veruit het grootste bestandsdeel van het associatieverdrag, met Oekraïne kunnen sluiten. Dat geldt dan ook voor Nederland. Met een ‘nee’ bij dit soort referenda is een multilateraal verdrag dus niet zomaar van tafel. VVD en CDA zouden er nu voor voelen om multilaterale verdragen niet langer referendabel te maken. Het D66-congres nam dit weekend een motie aan die hetzelfde beoogt bij toekomstige bindende referenda.

5. In welke andere landen is er veel verzet tegen CETA?

Vanzelfsprekend in België, waar de Walen in een aanvullende clausule eisen dat de huidige regels voor investeringsbescherming in het CETA-verdrag worden gewijzigd. Als dat niet gebeurt naar de zin van de Walen, zal Wallonië CETA uiteindelijk mogelijk niet ratificeren. Ook kondigden de Walen aan het Europees Hof van Justitie in Luxemburg te zullen vragen of de investeringsbescherming in CETA volgens de EU-verdragen überhaupt wel is toegestaan. Dat is dus nog geen gelopen zaak.

Maar ook in andere landen is er veel verzet. In Duitsland kan het verdrag mede op initiatief van de Groenen en Die Linke in de Bondsraad, de Duitse Eerste Kamer, mogelijk worden geblokkeerd. Ook zou het Duitse Constitutioneel Hof kunnen bepalen dat CETA niet aan de eisen van de Duitse grondwet voldoet.

In Oostenrijk kan een probleem ontstaan als Norbert Hofer van de extreem-rechtse FPÖ over een maand tot president wordt gekozen. Volgens opiniepeilingen is nog geen 20 procent van de Oostenrijkers voorstander van CETA. Uit electorale overwegingen zou Hofer zijn vereiste handtekening daarom achterwege kunnen laten.