Zijn de kabelaars te machtig?

Kabelaanbieders als Ziggo en KPN jagen op exclusieve rechten van series en sportuitzendingen. Trekken de kabelaars te veel macht naar zich toe?

Illustratie Aart-Jan Venema

Waarom koopt een kabelbedrijf een film- en tv-producent? AT&T-baas Randall Stephenson legde het afgelopen week bij de bekendmaking van de overname van mediabedrijf Time Warner haarfijn uit: „We hebben straks ‘s werelds beste programma’s en films én de netwerken om ze op elk scherm te leveren.” Stephenson wil elke schakel in het productieproces in handen krijgen. Als de deal wordt goedgekeurd controleert zijn bedrijf, een van de grootste mobiele telefonie-, tv- en internetproviders van de VS, niet alleen de pijpleidingen, maar ook de inhoud die erdoorheen stroomt: van superhelden, Harry Potter en Game of Thrones tot sportrechten en nieuwszenders als CNN.

De overname, een van de grootste sinds jaren in de telecomsector, past in een trend: de nauwelijks te stillen honger van kabelaars en mediaconglomeraten naar ‘premium content’ – de films, series en tv-programma’s die we graag kijken. Nederlandse kabelmaatschappijen grazen lekker mee. Sinds een jaar of twee dingen zij mee naar uitzendrechten van drama, sport en films waarmee ze eigen (online) tv-zenders beginnen. Zo heeft Ziggo MyPrime en Ziggo Sport, en biedt KPN exclusieve series aan op KPN Presenteert.

In het buitenland ging kabelaar Comcast AT&T voor, door in 2014 Hollywoodreus NBC Universal in te lijven. Mobiele Provider Verizon kocht dit jaar Yahoo mede vanwege het video-aanbod. Minstens zo ingrijpend zijn de talloze overnames van kleine productiehuizen wereldwijd door media- en telecomreuzen als Liberty Global, 21th Century Fox en ITV. Zo kwamen in Nederland alle grote tv-producenten in de afgelopen twee jaar in buitenlandse handen.

Wie content én kabels bezit versterkt zijn concurrentiepositie. AT&T kan straks mobiele klanten lokken met voordeeltjes: series en sport kijken buiten de databundel. In Nederland ontvangen Ziggoklanten gratis Ziggo Sport, terwijl een KPN-klant 15 euro betaalt om op die zender naar Max Verstappen en buitenlands voetbal te kijken.

De honger naar content heeft nog een andere reden: angst voor ‘kabelknippers’, consumenten die hun tv-aansluiting inruilen voor online videodiensten als Netflix en Amazon Prime. Na de overname van Time Warner bepaalt AT&T of, en voor welke prijs de concurrent de gewilde content mag gebruiken. Sterker nog, met de films van Warner Bros en de hitseries van HBO kan AT&T zijn eigen on-demand dienst beginnen. Hetzelfde gebeurt in Nederland: KPN en Ziggo hebben eigen on-demankanalen gelanceerd om te concurreren met Netflix en Amazon, dat in 2017 naar Nederland komt met een online videodienst.

Duopolie van Ziggo en KPN

De wereldwijde jacht op content, en de machtsconcentratie die dat met zich meebrengt, worden in binnen- en buitenland met argusogen bekeken. Niet voor niets ligt de AT&T-deal onder het vergrootglas van de Amerikaanse mededingingsautoriteit. Mediaconglomeraten die zowel het aanbod als de distributie beheren krijgen veel marktmacht. Dat kan leiden tot beperkte keuze voor consumenten en te hoge prijzen.

Ook in Nederland maakt de sector zich zorgen over de toegenomen macht van de twee grote kabelaars. Een reeks overnames en fusies, zoals die tussen UPC en Ziggo in 2015 en de voorgenomen fusie tussen Vodafone en Ziggo, creëerde volgens de Consumentenbond een „defacto duopolie”. Ziggo en KPN hebben ruim 80 procent van de tv-markt in handen, volgens de Consumentenbond voldoende om prijzen op elkaar af te stemmen. Ziggo is marktleider met ruim 4 miljoen aangesloten huishoudens.

Volgens Ziggo is er geen sprake van een duopolie. „Er zijn meer dan twee spelers op de markt en concurrenten hebben gewoon toegang hebben tot vaste en mobiele netwerken. Er komen zelfs nog nieuwe toetreders bij”, aldus een woordvoerder.

Contentmarkt

Geen van die toetreders stort zich op de contentmarkt, zoals Ziggo en KPN doen. Ziggo, onderdeel van mediareus Liberty Global, investeert flink in sport en drama. Wil je Max Verstappen zien racen? Dat kan gratis als je een Ziggo-abonnement neemt. Naast de Formule 1 bemachtigde Ziggo uitzendrechten voor de Engelse en Spaanse voetbalcompetitie, basketbal, hockey, rugby en Davis Cup-tennis. En misschien wel de mooiste buit: de Nederlandse rechten van betaalzender HBO, maker van hitseries als Game of Thrones, Sex and the City en The Sopranos. Deze maand maakt Ziggo bekend wat het met die rechten gaat doen. Analisten verwachten dat het bedrijf een nieuw on-demandkanaal begint met HBO-content en andere films en series.

KPN zet in op drama, comedy en sport. De kabelaar produceert eigen series, zoals de door Leon de Winter geschreven politieke serie Brussel, die begin 2017 van start gaat. Ook zendt KPN video’s uit van Voetbal International, laat het registraties van concerten zien en maakt het documentaires over bekende sporters. Allemaal exclusief voor eigen abonnees op kanaal KPN Presenteert.

Waarom krijg ik verplicht een vaste telefoonlijn bij mijn internetverbinding? En meer providerleed in: Vier vragen over de macht van KPN en Ziggo

„Ziggo en KPN trekken op deze manier steeds meer macht naar zich toe”, zegt Randal Peelen. Hij is commercieel directeur van Sparql, een kleine kabelmaatschappij met 5.000 abonnees. „Ze hebben meer geld dan elke zender, dus kunnen de beste content kopen.” Volgens Peelen is de machtsconcentratie in de sector slecht voor de markt. „In de VS zie je wat er gebeurt als je in jouw regio de keuze hebt uit een of twee providers: de prijzen gaan omhoog, want er is minder concurrentie.”

Peelen verwacht volgend jaar geen HBO-series meer te kunnen doorgeven, nu de rechten in handen zijn van Ziggo. „Ze houden dat materiaal natuurlijk voor zichzelf. Ik baal ervan, want wij waren de eerste provider die HBO in het basispakket had. Het was onze unique selling point.”

Machtsconcentratie

Hij is niet de enige die zich zorgen maakt over de macht van de kabelaars. Shula Rijxman, de bestuursvoorzitter van de NPO, waarschuwt dat de onafhankelijke journalistiek in gevaar komt als een klein aantal partijen de markt domineert. „De publieke omroep brengt de keerzijde van het verhaal, de schurende opvatting en het ongemakkelijke tegenargument. En dat kan alleen als je vrij bent van commerciële of politieke druk. Die onafhankelijkheid is meer dan ooit belangrijk.”

De NPO krijgt net als de meeste Nederlandse tv-aanbieders een vergoeding van kabelaars voor het doorgeven van hun signaal, maar kan in ruil daarvoor ook voordeeltjes afdwingen. In de regel geldt: hoe machtiger de kabelaars, hoe zwakker de positie van de zenders aan de onderhandelingstafel.

Volgens NOS-directeur Jan de Jong is Nederland „een fluwelen revolutie” gaande. „De telecomproviders nemen stilletjes de macht over in medialand. Eerst met breedbandinternet, toen met mobiel internet en tv, en nu gaan ze zich ook nog als zender gedragen door content te kopen. En zij hebben als enige direct toegang tot de consument. Ze bepalen wat er over het spoor rijdt én de prijs van het kaartje.”

Gevolg van die positie is dat de prijzen omhoog gaan, zegt De Jong. „Een tv-aansluiting is flink duurder geworden de afgelopen tien jaar, maar dat geld is niet bij ons terechtgekomen.” Ja, de vergoeding die omroepen van kabelaars ontvangen is iets gestegen. Maar de prijsstijging die consumenten moeten betalen – soms wel 16 procent in zeven jaar – is volgens De Jong aanmerkelijk hoger dan de compensatie richting makers. „Ik vind dat de makers een groter deel van de taart verdienen. Het is ons materiaal dat zij uitbaten.”

„We betalen de NPO”, reageert de woordvoerder van Ziggo. „Zij maakt keuzes waaraan zij dat geld uitgeeft.”

Geen Verstappen, wel Tour de France

De Jong heeft met de kabelaars te maken bij biedingen op sportuitzendingen. Die markt is deels gereguleerd: belangrijke sportevenementen moeten vanwege het publieke belang worden uitgezonden op ‘het open net’, bij de publieke of commerciële zenders. Daar kan Ziggo, dat diepere zakken heeft dan de Nederlandse zenders en als onderdeel van conglomeraat Liberty Global vaak al toegang heeft tot grote internationale partijen, dus niet naar meedingen. Maar de Formule 1 en veel andere sporten vallen niet onder die regeling. Vandaar dat Ziggo Sport de F1-rechten voor de neus van de zenders kon wegkapen. „Het gaat mij niet om de Formule 1 bij de NOS”, zegt De Jong. „Het gaat mij om de volstrekte willekeur van die lijst. Waarom staat de Tour de France en hockey er wel op, en bijvoorbeeld handbal en waterpolo niet?”

Voor adverteerders biedt verdere integratie van de telecomsector juist kansen, zegt Ruud de Langen van MindShare, een van de grootste mediabureaus van Nederland. In de VS heb je al ‘addressable tv’, gepersonaliseerde advertenties op de televisie. Dat werkt zo: kabelaars weten veel over de smaak en voorkeuren van individuele klanten, omdat ze precies kunnen zien wat iedereen kijkt. Dat stelt hen in staat gedetailleerde doelgroepen aan adverteerders aan te bieden, die daar graag extra voor betalen. Het is hoe Google en Facebook groot zijn geworden. Nu kabelaars meer macht krijgen over de zenders, en zelf zenders gaan uitbaten, komt deze vorm van adverteren binnen handbereik. De Langen: „Dit zit er zeker aan te komen in Nederland.”