Opinie

Neem democratie via loting serieus

Een gemeenteraad willen samenstellen via loting in plaats van door verkiezingen is meer dan een modegril, schrijft . „Loting voor de Eerste Kamer is wellicht een optie.”

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Democratie kan niet zonder vrije verkiezingen. Dat is de gangbare opvatting. De uitvinders van het begrip democratie, de oude Grieken, dachten daar anders over. Verkiezingen leiden tot een aristocratie, aangezien de kiezers de besten (aristoi) onder hen zullen selecteren om hen te vertegenwoordigen en besturen. In een democratie worden bestuurders en volksvertegenwoordigers aangewezen door het lot, zodat zij zo veel mogelijk een afspiegeling vormen van het volk. De Griekse opvatting raakte de laatste paar eeuwen in vergetelheid, maar ontmoet sinds kort weer meer sympathie. Een groep burgemeesters en wethouders, Code Oranje genoemd, pleitte onlangs voor loting van gemeenteraden. NRC beschouwt dit als een modieuze en geen serieuze oplossing voor ‘de anemie’ in de lokale politiek (hoofdredactioneel commentaar NRC Handelsblad, 28/10). Maar loting kan wel degelijk een serieuze oplossing bieden voor sommige problemen, al is het zeker geen perfect panacee. Soms werken verkiezingen beter, soms niet.

Verkiezingen werken goed wanneer er echt iets te kiezen valt. Daartoe moeten ze aan ten minste vier voorwaarden voldoen. In de eerste plaats dienen verkiezingen open, eerlijk en transparant te verlopen. Dat lijkt vanzelfsprekend maar is het in de praktijk helaas niet altijd.

In de tweede plaats behoren de kandidaten en partijen de onder kiezers levende problemen te herkennen en daar verschillende oplossingen voor aan te dragen, zodanig dat kiezers begrijpen wat de alternatieven zijn.

In de derde plaats moeten de kandidaten, wanneer ze gekozen zijn, naar vermogen proberen die oplossingen te realiseren – en het hun kiezers kunnen uitleggen wanneer ze daar niet in slagen.

In de vierde plaats behoren de kiezers een bewuste en weloverwogen keuze te maken, en dus ook een geldige stem uit te brengen. Die vierde voorwaarde hangt sterk samen met de andere drie; wanneer daar niet duidelijk aan voldaan wordt, zijn kiezers vaker geneigd thuis te blijven.

Dat laatste, een dalende opkomst, blijkt in toenemende mate voor te komen bij verkiezingen voor gemeenteraden en waterschappen, Provinciale Staten en het Europees Parlement, maar vaak ook bij verkiezingen van ondernemingsraden en universiteitsraden. Soms gaat minder dan de helft van de kiezers daadwerkelijk stemmen.

Bij Tweede Kamerverkiezingen daarentegen blijft de opkomst hoog. Terwijl daar de verschillen tussen de partijen voor de meeste kiezers duidelijk en relevant zijn, is dat bij de zogenoemde second-order elections vaak minder het geval. Tegelijk met de opkomst daalt het vertrouwen van de burgers en verzwakt de legitimiteit van het systeem. Zou loting hier verbetering in kunnen brengen?

opiauteur Lucardie Paul

Door loting trek je een willekeurige steekproef, een dwarsdoorsnede uit de bevolking. Die groep zal per definitie dezelfde problemen ervaren als de bevolking in haar geheel. Ze zal daarvoor ook oplossingen bedenken, daarbij geholpen door deskundig advies. Experimenten met door loting geselecteerde burgerfora, burgerjury’s en de burgertop G1000 tonen aan dat ingelote burgers onder goede begeleiding vaak creatieve en originele oplossingen weten te verzinnen voor lastige vraagstukken zoals genetische manipulatie, hervorming van het kiesstelsel, energiebeleid en ruimtelijke ordening.

De deelnemers blijken bereid tegen een bescheiden vergoeding een dag of een weekend of zelfs vele weekenden te besteden aan het verzamelen en verwerken van informatie en het uitwerken en bespreken van oplossingen. Ze zijn ongetwijfeld ook bereid hun ideeën in praktijk te brengen, maar kregen daar tot nog toe nauwelijks gelegenheid voor omdat de gezagsdragers liever de macht in eigen hand hielden.

Het moment lijkt gekomen om een stapje verder te gaan. Zo wil de gemeente Groningen volgend jaar gaan experimenteren met een wijkraad die voor de helft uit gekozen gemeenteraadsleden en voor de helft uit via loting geselecteerde wijkbewoners bestaat. De procedure ligt nog niet vast.

De bevoegdheden van een wijkraad zullen vrij bescheiden zijn: bijvoorbeeld groenvoorzieningen, parkeerbeleid, misschien culturele activiteiten. De gemeenteraad houdt toezicht. Drastische besluiten van de wijkraad kunnen wellicht in een referendum aan de hele wijk worden voorgelegd.

Soortgelijke experimenten worden ook in andere gemeenten overwogen. Ik kan me ook voorstellen dat sommige adviesorganen voor de regering door middel van loting samengesteld worden, bijvoorbeeld een adviesraad voor openbaar vervoer bestaande uit een willekeurige steekproef onder OV-chipkaarthouders.

Indien dergelijke experimenten succesvol blijken, kan een volgende stap overwogen worden zoals loting van gemeenteraden en Provinciale Staten wanneer de opkomst bij verkiezingen onder de vijftig procent is gedaald.

Loting voor de Tweede Kamer lijkt niet aan de orde, maar voor de Eerste Kamer is het wellicht een optie. Mochten de experimenten mislukken, dan zou het NRC-commentaar gelijk krijgen. Maar soms loont het om de mode te volgen – zelfs deze eerbiedwaardige krant heeft enige jaren geleden haar formaat aangepast aan de mode.