‘Kunst? Daar moesten we wel om lachen’

‘De vuurtoren beschilderen? Wat gaat zo’n kunstenaar daar dan allemaal op zetten?’ Kunstmaand Ameland bestaat 20 jaar – en krijgt elk jaar meer bezoekers. Maar soms is de kunst best even slikken.

De vuurtoren aan de Oranjeweg in Hollum beschilderd door Rachel van Balen. Foto Sake Elzinga

Wie deze maand het Nederlands-Hervormde kerkje aan de Oosterlaan in Hollum binnenloopt, wordt daar begroet door Herman van Veen. „Geachte Amelanders en Kunstmaandbezoekers”, luidt de aanhef van een geplastificeerd A-4tje dat is neergelegd op een van de achterste kerkbanken, „ik kreeg foto’s van het religieuze interieur, schilderde voor de plek – daar waar hardop over het geloof gesproken wordt – een vierluik kleinere doeken.”

Herman van Veen exposeert wel vaker. Maar het gebeurt eigenlijk nooit dat hij dat combineert met het zingen van zijn liedjes. Dat zeiden ze ook tegen Pieter Smit, toen hij daarover belde. „Nee hoor, dat doet-ie niet, kreeg ik te horen.”

Maar Pieter Smit (66), voormalig VVV-directeur van Ameland en al twintig jaar de organisator van Kunstmaand Ameland, geeft niet zomaar op. Hij bleef bellen, „ik heb denk ik nu wel zeventien contacten met zijn bedrijf in mijn telefoon staan”. En toen ze van de organisatie het interieur van de kerk kwamen inspecteren, zag hij zijn kans schoon: „Ze zeiden: hij moet ’s avonds nog terug en dan is er geen boot meer. Ik zei: jawel hoor, we hebben een watertaxi. Die vaart zelfs ’s nachts.”

Foto Sake Elzinga

Directeur Pieter Smit. Foto Sake Elzinga

Binnen een paar uur uitverkocht

De 230 kaartjes voor zaterdagavond 5 november („Meer mensen passen niet in de kerkbanken, maar ik ga kijken of ik er nog wat stoelen naast kan zetten”), de dag van de opening van de kunstmaand, waren binnen een paar uur uitverkocht.

Met Ans Markus ging het al net zo. Haar serie ‘Verborgen verdriet’ hangt in de Herenweg Kerk, ook in Hollum. Een paar weken nadat ze had toegezegd op Ameland te exposeren, las Pieter Smit een interview met haar in De Telegraaf. Er is veel arrogantie in het kunstwereldje, zei ze daarin, terwijl: kunst is eigenlijk gewoon wat iemand mooi vindt.

Het was hem uit het hart gegrepen. En dat wilde hij graag even tegen haar zeggen. Hij belde, en kreeg haar man aan de telefoon. Wybe, heette die, dat had hij in hetzelfde interview gelezen. „Ik zei: zullen we Fries praten? Maar hij kende maar een paar woorden.” Ans Markus was blij met zijn telefoontje, „zo vaak reageren mensen niet spontaan”, zei ze. Ze praatten wel een half uur met elkaar. „Aan het eind zei ik: mag ik nog even brutaal zijn? Zou u onze kunstmaand willen openen?”

En dat doet ze dus, zaterdag, in de entree-hal van Landal Ameland State in Nes. Tijdens deze twintigste Kunstmaand Ameland tonen meer dan 125 kunstenaars, meest Nederlandse, maar ook Deense, Zweedse en één Belg, een maand lang hun werk: keramiek, schilderijen, foto’s, beelden, glas.

Bamboestammen

Foto: Sake Elzinga

Werk van Georges Cuvillier. Foto: Sake Elzinga

Het staat en hangt binnen, in kerken, kampeerboerderijen, hotels en restaurants, soms bij mensen thuis. Veel is ook buiten te zien, op rotondes of langs de weg. Hier en daar wordt ter plekke tijdelijke landschapskunst gemaakt. Georges Cuvillier, de Belg, bouwt van elf meter lange bamboestammen een installatie op het grasveldje tegenover Hotel Nobel in Ballum, I land at an island.

6.500 bezoekers worden er dit jaar verwacht, weer meer dan de vorige keer. En veel meer dan twintig jaar geleden, toen nog maar weinig mensen op het eiland geloofden dat je bezoek kon trekken op een moment dat niet alleen de campings en de kampeerboerderijen, maar ook de meeste hotels allang hun deuren hadden gesloten.

Harold van Workum (43) bijvoorbeeld, geloofde er niks van. Van Workum is eigenaar van Hotel Van Heeckeren in Nes en strandclub The Sunset in Hollum. De komende weekenden is zijn hotel volgeboekt, en ook door de week is het druk. Voor de strandclub, waar de Deense Morten Möller tussen 5 en 10 november ijssculpturen gaat maken, „moet ik extra personeel inhuren, dat weet ik nu al”.

Kil en stil november

Twintig jaar geleden hoorde hij bij de tegenstanders. Het was misschien wel een goed idee, van de burgemeester, de directeur van rederij Wagenborg en Pieter Smit van de VVV, om iets te doen in de slappe maanden, maar moest dat nou per se, „of all months”, in dat kille en stille november, en dan ook nog met kunst? Ik was net begonnen in de horeca en ik zag er niks in. Ik vond: besteed dat geld aan andere dingen, op een beter moment.”

Dat vonden er meer, „sommigen zegden er zelfs hun VVV-lidmaatschap om op”, zegt Pieter Smit. „Die zeiden: we zijn gesloten, en we willen geen geld uitgeven aan iets waar we niks aan hebben.” En waar ze niks aan vonden. Harold van Workum: „Dat kwam er nog bij. Je zag in het begin dingen waarbij je dacht: als dat nou kunst is. Een stel emmers met water voor de Hubo, waar dan een bal op dreef. Nou, daar moesten we wel om lachen.”

Het werd al beter toen er serieuze sponsors kwamen: de NAM (die nu weer is afgehaakt), de provincie Friesland, Landal. Ook de organisatie werd langzaamaan professioneler. Voor de allereerste Kunstmaand Ameland, in 1997, werd nog een beroep gedaan op „een kennis van de directeur van de rederij” (Pieter Smit). Nu is er een raad van toezicht, een selectiecommissie en een artistiek leider, Anita van Os (64) van Galerie De Roos van Tudor in Leeuwarden.

Foto Sake Elzinga

Een gigantische dinodruk van 2 meter hoog en 25 meterslang bij het Fletcher Hotel-Resort Amelander kaap. Foto Sake Elzinga

Van Os kende Kunstmaand Ameland al wel toen Pieter Smit haar in 2013 benaderde, maar was geen vaste bezoeker. „Het was niet mijn type kunst, zeg maar.” Voordat ze ‘ja’ zei, ging ze eerst een week rondkijken: wat is er mogelijk, binnen („Een Herman van Veen hang je ergens anders dan foto’s van Creyghton”) en buiten. Heel veel, zag ze. „En het was ook een uitdaging. Ik dacht: als ik het doe, dan moet ik zorgen dat ik het niveau elk jaar een beetje opkrik.” Niet om meer bezoekers te trekken („Zo denk ik niet, ik denk: dat is goede kunst, die wil ik hierheen halen”), maar dat gebeurde wel. „Ja natuurlijk. Want dan praten mensen het door.”

Zo stond het ook al in het Tevredenheidsonderzoek over Kunstmaand Ameland, uit 2010, toen er tegen de vierduizend bezoekers kwamen. Een ruime meerderheid daarvan waardeerde de kunst als interessant en divers, de locaties vonden ze origineel en smaakvol. En bijna de helft van de bezoekers, veertig procent, had „via familie en/of vrienden” over de kunstmaand gehoord.

Aangevuld programma

Ook niet onbelangrijk: die bezoekers bleken niet dezelfde als de zomertoeristen. Ze waren wat ouder, ze waren hoger opgeleid en ze hadden meer te besteden. Pieter Smit: „Twee à tweeëneenhalf keer modaal, daar hebben we het over.” Harold van Workum: „Je ziet het aan de auto’s, maar ook aan de kranten die ze lezen en de wijn die ze bestellen.”

Sinds een paar jaar wordt voor dit soort gasten, die vrijwel allemaal een paar dagen blijven, het programma aangevuld met lezingen, workshops, poëzieavonden, films en concerten, niet alleen in het weekend, maar ook door de week. Behalve Herman van Veen treden deze keer Jan Vayne en Nynke Laverman op. Kester Freriks, Ellen Deckwitz en Nelleke Noordervliet lezen voor uit eigen werk.

Foto: Sake Elzinga

Werk van groep Maarten Fleuren en Co. Foto: Sake Elzinga

De meeste eilanders denken intussen anders over Kunstmaand Ameland dan twintig jaar geleden, stond ook in het Tevredenheidsonderzoek. Het bedrijfsleven dat er wel bij vaart natuurlijk, maar ook de dorpelingen: „Ruim driekwart van de inwoners staat (zeer) positief tegenover de organisatie van de Kunstmaand Ameland”. Bijna iedereen vermoedt dat de maand gunstig is voor uitstraling en bekendheid van hun eiland, en steeds meer mensen melden zich aan als vrijwilliger, om de kunstwerken naar hun plek te brengen, te helpen bij het inrichten of om te suppoosten.

Wat niet wil zeggen dat alles wat de organisatie bedenkt zomaar wordt geaccepteerd. De beschilderde vuurtoren bijvoorbeeld, heeft dit jaar de gemoederen behoorlijk verhit. Anita van Os weet nog hoe dat begon. „De burgemeester zei dat hij de kunstmaand vorig jaar wel mooi had gevonden, maar dat het niet had gespetterd. Toen bedachten we: de vuurtoren moet volgend jaar opnieuw worden geschilderd: als we daar nou eens van tevoren een tijdelijk kunstwerk van maken?”

Zeehonden en potvissen

Mooi niet, was de eerste reactie: wat gaat zo’n kunstenaar daar dan allemaal op zetten? Maar de burgemeester ging overstag, net als later rijkswaterstaat. Er werd een prijsvraag uitgeschreven, die werd gewonnen door Rachel van Balen, met een schildering van een blauwe zee, gebogen rode en witte strepen, en zwarte silhouetten van duikers, zeehonden, potvissen.

Kunstenares Rachel van Balen vertelt in een video van Kunstmaand Ameland over het beschilderen van de vuurtoren. De tekst loopt door onder de video.

En toen, op het laatste moment, dreigde de gemeenteraad ‘nee’ te zeggen: Ameland zou Ameland niet meer zijn, met zo’n rare, het eiland wezensvreemde schildering. Het leek wel, vond Pieter Smit, „dezelfde discussie als twintig jaar geleden”. Uiteindelijk stemde de gemeenteraad voor, met zes tegen vijf.

Zodoende stond er tot vorige week vrijdag, drie weken lang, een zestig meter hoge kraan naast de vuurtoren. In het bakje: Rachel van Balen en de kraanbestuurder, die haar meehielp de gietijzeren platen waaruit de vuurtoren is opgebouwd, één voor één te beschilderen. Soms regende het, dan moesten ze stoppen. Een beetje schommelen deed het bakje altijd, ook als het niet waaide.

En nu het af is, zegt Pieter Smit, „zijn er mensen die denken dat het ons niet gaat lukken die vuurtoren op tijd weer rood-wit geverfd te hebben”. Maar dan kennen ze hem nog steeds niet goed genoeg.

Kunstmaand Ameland duurt t/m 30 november. Inl.: kunstmaandameland.nl